`Sur Incises' van Boulez snijdt door harmonie

Inciser betekent insnijden, een inkeping maken. Het vormde het min of meer verborgen thema van een prikkelend samengesteld concert in de serie `Muziek in perspectief, van middeleeuwen tot 2001' in de Matinee op de Vrije Zaterdag in het Amsterdamse Concertgebouw. Het concert was geprogrammeerd rond muziek van Pierre Boulez, wiens werk in ons land verder zal worden verbreid door de nieuwe Stichting Pierre Boulez.

Sur Incises is de titel van Boulez' compositie voor drie piano's, drie harpen en drie slagwerkers die zijn overrompelende Nederlandse première beleefde bij het Nieuw Ensemble. In Ron Fords Invidia Nimica (vijandige afgunst) naar een vierstemmige Italiaanse ballata van Guillaume Dufay (ca. 1400-1474) sneed de hobosolo, vanaf het balkon geblazen door Ernest Rombout, dwars door de muziek heen, de afgunst representerend. Iets soortgelijks gebeurde in Dufay's vierstemmig motet Rite majorem Jacobus canamus/ Artibus summis – zeer besteed aan het Huelgas Ensemble, zo'n tranenopwekkende engelenzang – althans totdat Mirella Ruigrok haar schalmei naar de mond bracht.

Bolle wangen pasten wel degelijk bij het isoperiodisch vijfstemmig motet Ecclesiae militantis/ Sanctorum arbitrio met in elke stem weer een andere tekst met de antifoon Gabriel angelus, verwijzend naar Gabriele Condulmur, die in 1431 tot paus werd gekroond. Want daarbij hoort natuurlijk een feest dat de duivel bovenop de kast jaagt.

Nu zingen wij met Sinterklaas, en hij nadert ras, de meest oubollige muziek, daar is geen enkele discussie over mogelijk. Het zowel verfijnde als vitale Huelgas Ensemble bewees dat dit ook anders kan met een vierstemmig O gemma, lux et speculum/ Sacer pastor Barensium, waarin Sint-Nicolaas uit Bari in oneindig verfijnder vreugdekreten wordt onthaald.

Daar stak Ron Fords compositie maar kaal bij af. Aanvankelijk ben je benieuwd waarheen het harmonisch staketsel leidt dat het Nieuw Ensemble speelt op het podium in confrontatie met de muziek van Dufay op de tape in een steeds trager tempo. Eigenlijk leidt het nergens naar, de prachtige strak geblazen hobosolo (fortissimo inzettend om meteen terug te nemen) bracht in ieder geval een beetje leven in de brouwerij: waar jaloezie al niet goed voor is!

Na de pauze klonk Boulez' Sur Incises bij Ed Spanjaard in een kleine veertig minuten iets trager dan bij Boulez zelf. Het betreft hier een hoogst opmerkelijke uitbouw van het korte Incises voor pianosolo uit 1993. Het begrip insnijden slaat hier op een melodisch contrapunt dat de harmonische klankblokken doorsnijdt. Ook de vrije beweging en strikte motorische passages werken op elkaar in. Moment II bewerkstelligt die synthese. De virtuositeit is overweldigend, al vond ik ook de reflectievere delen niet te versmaden, zoals die van de piano's met de metallofonen of later met de zachte tremolo's in de harpen. Ongetwijfeld zullen velen op deze Matinee meer tremolo's gehoord hebben dan op alle voorgaande concerten tezamen. Sur incises bevindt zich in een voortdurende staat van trillende opwinding. En in feite geldt dit zelfs voor de ontspannen momenten. Enigszins duizelig aangeslagen verlieten wij de concertzaal.

En wie er toch niet genoeg van kon krijgen, toog zondagmiddag naar het Utrechtse gebouw voor K&W. Daar vond de openingsmanifestatie plaats van de Stichting Pierre Boulez en wijdde een conservatoriumensemble zich aan Dérive (1984), ingeleid door de Sonatine voor fluit en piano (1946) en de Eerste pianosonate (1948). En daar ook bewees fluitist Claudio Santambrogio en pianist Ralph van Raat dat zij niet voor niets excelleerden op het Gaudeamus Vertolkersconcours. In twee woorden samengevat: snijdend virtuoos.

De Stichting Pierre Boulez, die zich ten doel stelt zijn muziektheoretische publikaties te vertalen, concerten te laten geven en een jaarlijkse Boulez-lezing te organiseren, wordt bestuurd door onder anderen voorzitter Etty Mulder en vice-voorzitter Marius Flothuis (o.a. oud-artistiek leider van het Concertgebouworkest), dirigent Ed Spanjaard, Matinee-programmeur Jan Zekveld en Boulez-publicist Maarten Brandt.

Concert: Nieuw Ensemble o.l.v. Ed Spanjaard en Huelgas Ensemble o.l.v. Paul van Nevel. Werken van Dufay, Ford en Boulez. Gehoord 28/10 Concertgebouw Amsterdam. Radio 4 1/11 20.02 uur. Herh. Sur Incises: 30/10 Vredenburg; 16/11 Tilburg.

Concert: Ralph van Raat (piano) en Claudio Santambrogio (fluit). Werken van Boulez. Gehoord 29/10 Gebouw K&W Utrecht.