Snelkookschool voor `Schlappschwanzen'

De leraren van het Stebo-college drinken geen gewone koffie maar espresso. Ze krijgen bonusuitkeringen en winstdeling. En ze hebben alle tijd voor hun leerlingen. Op bezoek bij de duurste school van Nederland. `Bel niet de school om te klagen dat wij uw kind te hard aanpakken.'

Schooldirecteur Huub Bouwens, 49 jaar, zwart pak, zwart hemd, donkerpaarse das, staat voor een volle zaal met ouders en zegt: ,,Ik ga me bemoeien met de opvoeding van uw kinderen. Misschien heeft u er geen behoefte aan, ik doe het toch.'' Woensdagavond, acht uur, in een zaal aan de Utrechtse Kromme Nieuwegracht luisteren ongeveer honderd vaders en moeders. Hun kinderen zitten op het Stebo-college, een particuliere middelbare school. Hun kinderen doen daar het vwo, de ouders van de mavo- en havo-leerlingen hebben in dezelfde zaal al eerder dezelfde toespraak gehoord.

Bouwens weer: ,,De jongelui moeten voldoende slapen. Tot 12 uur 's nachts huiswerk maken, is te gek. Om hálf twaalf moet het afgelopen zijn. Ook belangrijk: goed eten. Geen chips of koekjes, maar vier boterhammen met kaas mee naar school. Let daar op. Sporten na schooltijd moet. Ten minste twee keer in de week intensief. En nog iets: de eerste schoolonderzoeken vallen direct na de herftsvakantie. U kunt deze vakantie dus niet met wintersport. Leren langs de skipiste gaat niet.''

Bouwens school is een ,,snelkookschool'', zoals alle particuliere middelbare scholen in Nederland. Leerlingen komen er om de laatste twee schoolklassen in één jaar te doen en zo snel mogelijk een examen te halen. De meeste leerlingen zijn rond de achttien, hebben al eens op een gewone school examen gedaan of hebben het een of meer keer geprobeerd.

Straf

Steeds meer leerlingen kiezen voor particulier onderwijs. Hoevéél meer, weet zelfs coördinerend onderwijsinspecteur Wim Kleijne niet precies. Hij is dit schooljaar begonnen met tellen hoeveel particuliere scholen er zijn en hoeveel leerlingen daarop zitten. In elk geval zijn er acht scholen die een `aanwijzing' hebben van de inspectie. Ze mogen zelf een schoolexamen afnemen – alle andere doen het staatsexamen. Op die acht deden twee jaar geleden 1.600 mensen eindexamen, vorig jaar waren dat er 1.850.

Schooldirecteur Bouwens begon, in 1982, met achttien leerlingen. Nu zijn het er 165 en nog eens honderd staan er op de wachtlijst. Volgend jaar begint hij een tweede school in Delft.

En al die ouders willen betalen voor iets wat ze ook gratis kunnen krijgen. Er is bijna een eeuw ruzie over gemaakt, maar in Nederland is sinds 1917 ál het onderwijs, openbaar én bijzonder, door de overheid gesubsidieerd en voor iedereen toegankelijk. Particulier onderwijs is er in twee soorten: duur en nog duurder. Op de `diplomafabrieken', de Luzac- en Erasmusscholen kost een havo-diploma 13.000 gulden en een vwo-diploma 18.000. De `instituten', zoals Vrijbergen in Leiden, De Boer in Arnhem en Nieuw Blankestijn in Utrecht kosten rond de 35.000 gulden. Het Stebo-college is het duurst, een schooljaar kost 40.000 gulden.

Bouwens, tegen de ouders: ,,Ik ben verantwoordelijk voor uw kinderen onder schooltijd.'' Dat is elke dag van negen tot half zes, twee á drie avonden in de week als er bijlessen worden gegeven, en op zaterdagochtend als leerlingen nóg meer bijles volgen of straf hebben voor te laat komen. Je hoort het kwartje vallen in de zaal. Dus dáárom staan ze zaterdags zo vroeg op. ,,Buiten schooltijd bent u verantwoordelijk'', zegt Bouwens.

Hij weet dat leerlingen zich thuis afreageren. Vooral op hun moeder. ,,We horen vaak dat het Wedgwoodservies door de kamer vliegt.'' Bouwens wijst nu met zijn wijsvinger en verheft zijn stem: ,,Bel niet de school om te klagen dat wij uw kind te hard aanpakken. Geef een begrijpende aai over de bol en stuur het terug naar ons. Laat hem zelf dat stapje in zijn ontwikkeling zetten.''

De ouders zuchten, maar zijn niet beledigd. Ze zijn blij. Blij dat er eindelijk een school is die omkijkt naar hun kind. De vader van Bob Rebel (16) had zijn zoon het liefst op school in Amersfoort gehouden. ,,We hadden hem met opzet niet naar de poenigste school gestuurd, maar naar een normale.'' Maar nu is hij genoodzaakt, zegt hij, Bob naar de duurste school van Nederland te sturen.

,,Leraren en leerlingen zijn dolgedraaid. Scholen zijn niet meer in staat om kinderen tot goed leergedrag te krijgen. Ze geven ze alle gelegenheid om te ontsporen. En dan zeggen ze: we zijn geen opvoeder, geen politieagent. Als uw kind zich niet inzet, jammer.'' Waar Gerbert Rebel zich ook zo kwaad over maakt: dat de school pas waarschuwde dat het niet goed ging met zijn zoon, toen het al bijna te laat was. Toen hij van het vwo naar de havo dreigde af te glijden. Zijn moeder: ,,We hebben hem laten testen, hij kan makkelijk vwo.'' Regulier onderwijs, zegt zij, is voor kinderen waar niks mee is. De middenmoot. De kinderen die wel willen, maar niet kunnen, vallen erbuiten. De kinderen die wel kunnen maar niet willen, ook.

Bob doet nu de laatste drie klassen atheneum in twee jaar. Dat is een experiment op het Stebo en een gat in de markt, volgens Bouwens. Zo krijgt hij niet alleen eindexamenkandidaten, maar ook vierdeklassers op school. De eerste studiehuisleerlingen. Het tweede uur biologie op donderdag is meer een studiekamer: Michelle houdt een presentatie, biologieleraar Roon Bakels stelt vragen, Bob luistert, de derde leerling is ziek.

Bakels: ,,Je móet de bagagedrager loslaten. Als je ze tot 6 vwo blijft pamperen zijn ze niet vwo-fähig, en worden het kreukels op de universiteit. Zo'n product kan ik niet afleveren.''

Nog zo'n gat in de markt, dit jaar ook voor het eerst: de topklas. In het scheikundelokaal zitten zes leerlingen schoolonderzoeken te oefenen, docent Ron Onderwater (31) loopt rond en helpt. Zij willen hun eindexamen snel en vooral goed halen. Rebecca (19) zag de advertentie voor de topklas in het blad Arts en Auto staan. Ze heeft al een vwo-diploma, ze heeft ook al een jaar gestudeerd, maar doet nog een keer examen. Als ze voor alle vakken een acht of hoger haalt, weet ze zeker dat ze niet nog een keer wordt uitgeloot bij geneeskunde.

Stebo is allang niet meer het rijkegekkenschooltje, zeggen Bakels en Onderwater. ,,Toen ik begon'', zegt Bakels, ,,waren de leerlingen extreem druk, faalangstig, dyslectisch of gewoon dom. Nu zijn leerlingen wat normaler. Maar het kan ook zijn dat ik eraan gewend raak.''

Dat alleen rijkeluiskneuzen naar het particulier onderwijs gaan, dat was vroeger, zegt Bouwens. Achttien jaar geleden begon hij Stebo omdat hij genoeg had van het reguliere onderwijs, hij was counselor en leraar aardrijkskunde op een school in Woerden. Het kan de overheid geen reet schelen, zegt hij, wat er met het onderwijs gebeurt. Leerlingen hangen tussenuren lang op straat, wachtend of de volgende leraar ook ziek is. Leraren staan godbetert op woensdagmiddag zelf hun lokaal te schilderen. Hebben zoveel leerlingen dat ze niet meer weten wie wie is, en al helemaal niet of ze ook wat leren. En zegt hij: leraren krijgen te weinig poen. ,,En als ze voor zichzelf geen perspectief zien, hoe kunnen ze dat dan voor hun leerlingen wel hebben?''

Op die mesthoop, zegt hij, is hij zijn eigen toko begonnen. Inmiddels is het een bedrijf met bonusuitkeringen en winstdeling voor de vijftig, bijna allemaal jonge docenten. Ouders sturen hun kinderen nu naar een particuliere school vóórdat ze mislukken, zegt Bouwens. De vlucht voor het studiehuis, noemt Bouwens dat. De ouders van Bob Rebel zeggen het zo: ,,wij betalen letterlijk de prijs voor het falen van het regulier onderwijs.''

Eigenlijk vindt Bouwens ook dat onderwijs een massagoed hoort te zijn, beschikbaar en gratis voor iedereen. Dat het een luxeartikel is geworden, is niet zijn schuld, hij maakt er alleen dankbaar gebruik van. Hij noemt Stebo een `lifestyle', een `down-to-earth', bijna socratische manier van lesgeven, waarin de leerling vragen stelt en de leraar antwoordt. Een school waar sport en leren samen gaan. Daarom adverteert hij zoveel mogelijk waar zijn doelgroep komt. Hij fluistert, schmierend het vooroordeel bevestigend: we hangen folders op bij hockeyvelden en tennisbanen.

Hij kan zijn leerlingen uitkiezen – een directeur van een gewone school kan dat niet. Hij hoeft geen kneuzen aan te nemen. Liever niet zelfs. Het slagingspercentage ligt rond de negentig procent, dáár komen klanten op af. Hij zit niet te wachten op lastige leerlingen die het gemiddelde naar beneden halen.

Toch zegt geen een ouder op de ouderavond: mijn kind gaat hier naar school, omdat het een bétere school is. Net als Bobs ouders zeggen ze dat ze liever hadden gewild dat hun kind een diploma op een gewone school haalde. Ouders verdedigen zich. ,,Mijn kind heeft individueel onderwijs nodig'', zeggen ze dan. Of: ,,Mijn kind heeft behoefte aan een strengere aanpak.''

De juiste kringen

Don Weenink en Ali de Regt, sociologen van de Universiteit van Amsterdam deden een paar jaar geleden onderzoek naar motieven van ouders met kinderen in het particulier onderwijs. Ali de Regt: ,,Kinderen willen gekend worden als individu, in het gezin, maar ook op school. Probeer dat maar eens met dertig leerlingen in de klas.'' Met de meeste kinderen in het particulier onderwijs ,,is iets'', zegt zij, anders zouden ze er niet zitten. In hun onderzoek `Investeren in je kind' uit 1999 zegt maar één moeder dat ze het prettig vindt dat haar dochter nu `in de juiste kringen' verkeert. De meeste ouders zeggen dat particulier onderwijs de laatste kans is voor hun kind.

Pronken met rijkdom wordt op het Stebo niet gewaardeerd. Rijdt een leerling voor in een Porche, dan belt Bouwens zijn vader en het gebeurt niet meer. Natuurlijk zit het Stebo-college wel in prachtig pand aan de Nieuwegracht in Utrecht, waar Bouwens elke maand ,,een vermogen'' voor betaalt. En er staat geen koffieautomaat maar een espressomachine in de lerarenkamer, kinderen eten niet aan kantinetafels, maar aan een eikenhouten tafel met rieten stoelen. Bouwens is zelf geen buitenkantmens, zegt hij. ,,Maar de klant wil dat een dure broek niet alleen lekker zit, maar ook mooi staat.''

In Frankrijk weet iedereen dat het Henri Quatre in Parijs het duurste én beste lycée is. Een goede school in Frankrijk, zegt hoogleraar empirische sociologie Jaap Dronkers van de Universiteit van Amsterdam, is de avenue naar de beste universiteit. Zit je op een gewone middelbare school dan ga je, zoals Simone de Beauvoir naar de Sorbonne, een massale stadsuniversiteit. Met een diploma van een particuliere school, kun je, net als Sartre naar een van de `grandes écoles'. Het particulier onderwijs in Nederland, zegt Dronkers, is een avenue naar een diploma. Maar een leerling die Stebo heeft gedaan gaat niet naar een betere universiteit.

Dronkers doet al jaren onderzoek naar elite, en vroeg zich toen hij hoogleraar werd af hoe het toch kwam dat er in Nederland wel een elite is, maar dat er geen elitescholen zijn. Dronkers heeft alle president-directeuren van grote bedrijven in Nederland gevraagd naar hun opleiding. Allemaal zaten ze op `gewone' scholen. Alleen Lubbers en Van Mierlo hebben nog net een staartje van het negentiende eeuwse elite-onderwijs meegekregen op de Jezuïetenschool.

Als je kind dan geen elite wordt door naar een particuliere school te gaan, waarom zou je er dan zoveel voor betalen? Om ervoor te zorgen dat je elite blijft. Om statusdaling te voorkomen, zeggen sociologen. Uit het onderzoek van Weenink en De Regt blijkt dat de meeste ouders, in elk geval de vaders, een universitaire opleiding hebben of ten minste hbo.

Vraag je ouders naar wat ze voor hun kinderen willen, dan zeggen ze dat ze hopen dat ze gelukkig worden. Dat ze een baan vinden waarin ze hun talenten kunnen ontplooien. En volgens de meeste ouders lukt dat het best met een baan op een opleidingsniveau dat ongeveer gelijk is aan het hunne. Hun kinderen móeten een diploma halen. Pas dan kunnen ze door naar de universiteit of het hbo. Hoe Stebo-leerlingen het op de universiteit doen, waar geen vijftig leraren op 165 leerlingen zijn, extra huiswerklessen niet bestaan en niemand vraagt of thuis alles goed gaat, is onbekend.

Bouwens geeft toe dat studenten op de universiteit ,,kanonnenvoer'' worden, toch denkt hij dat ze het zullen redden. ,,We doen hier meer dan alleen drillen, proberen ook wat extra studievaardigheden aan hun leventjes te plakken.''

Frans-Paul Tak (19) heeft al op eigen kracht een havo-diploma gehaald op een reguliere school. Hij heeft er iets langer over gedaan dan vijf jaar, maar hij heeft het. Nu zit hij op het Stebo om zijn vwo te halen. Waarom? Omdat hij tandheelkunde wil studeren, zegt zijn vader, die zelf tandarts is. Maar bij de toelatingsgesprekken afgelopen zomer leek het de docenten van Stebo geen goed idee hem examen te laten doen in bètavakken. Niet erg, zegt zijn moeder, laatst zei hij dat advocaat hem ook wel wat leek.

Ouders weten, zegt Dronkers, dat onderwijsverschillen de ruggengraat zijn van de ongelijkheid in de Nederlandse samenleving. Een inkomensdaling kunnen ouders nog net hebben. De notaris uit het onderzoek van De Regt en Weenink kan vrede hebben met een zoon die fysiotherapeut is. Maar een schoolloopbaandaling, geen diploma of een te laag diploma, is een ramp.

Het vierde en vijfde uur geschiedenis. Bart Bouwens (46), de broer van de directeur, lijkt op een Duitse legerofficier die is weggelopen uit een aflevering van Jiskefet. Aan de muur van zijn lokaal hangen lijstjes met de acht geboden en twaalf gouden regels volgens Bouwens. Met een metalen meetlint beent hij door de klas, mompelt binnensmonds iets over Slappschwanzen, slaat op een van de zeven tafeltjes en vraagt de leerling de vijf parlementaire rechten op te noemen.

Op de ouderavond deed hij hetzelfde bij de ouders. Niet iedereen vond dat grappig. Een van de vaders werd boos. Hij wilde weten waarom zijn dochter van zeventien voor straf een nulde uur krijgt – om acht uur 's ochtends – als ze een keer haar huiswerk niet heeft gemaakt. En waarom ze dan ook nog een overhoring krijgt die meetelt voor het examen.

Discrepantie

Examen, examen, examen. De ouders kunnen er bijna niet over ophouden. Hun kinderen denken er het liefst zo min mogelijk aan. De onderwijsinspectie heeft dit jaar ook veel belangstelling voor de examens, maar om een andere reden. Afgelopen examenjaar ontdekte Het Onderwijsblad dat leerlingen op particuliere scholen systematisch voor de schoolonderzoeken, die leraren zelf maken een half of zelfs een heel punt hoger haalden dan voor het landelijk examen. Volgens Dronkers levert dat particuliere scholen tien procent extra geslaagden op. ,,Een enorme discrepantie'', vindt de inspectie, vandaar dat er nu een speciale inspecteur voor het particuliere onderwijs is.

Directeur Bouwens vindt het cijferverschil niet zo raar: zijn leerlingen moeten voor de schoolonderzoeken zó hard werken, dat de rek eruit is als het examen komt. Maar, als hij eerlijk is, hij vindt dat `hoge-drukonderwijs' ook niet ideaal. Hij wil van Stebo een gewone middelbare school maken, waar kinderen beginnen in de brugklas.

Dát vindt de onderwijsinspectie ook reuze interessant. Nu vallen particuliere scholen officieel nog onder het volwassenenonderwijs. Maar het was de inspectie al opgevallen dat er steeds meer `jeugdigen', dat wil zeggen leerplichtigen, heen gingen. En dan moet een school ineens aan heel andere eisen voldoen. Als het Bouwens lukt om daaraan te voldoen, wordt Stebo straks de eerste, échte particuliere middelbare school in Nederland.

Al met al gaat de Stebo-opleiding ouders straks anderhalve ton kosten. En dan, denkt Bouwens, is een particuliere opleiding wel iets om trots op te zijn. Dronkers gelooft daar weinig van. De echte elite, zegt hij, gaat naar een middelbare school waar veel lessen in het Engels worden gegeven.

Kleijne van de onderwijsinspectie zegt hetzelfde. ,,De middelbare scholen die veel doen aan tweetalig onderwijs zijn populair bij bepaalde groepen van de bevolking.'' Zo'n school is een goede opstap naar een buitenlandse universiteit. ,,De echte top van Nederland redt het niet meer met alleen de universiteit van Groningen of Leiden.'' Ook de toekomstige Nederlandse elite, denkt Dronkers, gaat naar een gratis school.