In het vooronder

Dit is een idee dat je 's nachts om drie uur hebt gekregen en dat je 's ochtends zo vlug mogelijk moet vergeten', schreef een Amerikaanse criticus. Het doet er niet toe over welk boek het ging. Ik vond het idee in deze zin zo goed dat ik het heb onthouden. Simon Carmiggelt merkte dat hij 's nachts ideeën kreeg die dan een waardevolle indruk maakten maar 's ochtends onvindbaar waren. Hij kocht een zaklantaarn, legde die met een potloodje en een blocnote op zijn nachtkastje. Na een paar nachten werd hij wakker van een idee. Hij schreef het op en viel weer in slaap. Een diepe slaap. De volgende ochtend las hij de vondst. Er stond: `Konijntje op brede weg.' Geen touw aan vast te knopen.

Er is een vrij algemeen gedeelde opvatting dat je 's nachts uitstekende ideeën kunt krijgen die de volgende ochtend niet vallen te achterhalen, ongeveer zoals dromen verdwenen zijn als je ze wilt vertellen. Het creatieve deel van je hersens was aan het werk maar het conserverende deel sliep. Om verlies te voorkomen heb je een apparaatje nodig. Deze krant heeft een paar jaar geleden degenen die zich abonneerden een zaklantaarntje met ingebouwde ballpoint gegeven. Op de buitenkant stond NRC Handelsblad zodat ze zich in ieder geval zouden herinneren waaraan ze de conservering te danken hadden. Op zichzelf een goed idee. Andere bedrijven geven ook lantaarntjes cadeau. Die kun je aan je sleutelbos hangen. Ze zijn zo klein dat ze gemakkelijk aan een potloodje kunnen worden bevestigd en dan heb je ook je gereedschap voor het nachtkastje. Er zijn palmtops en elektronische memorizers met ingebouwde verlichting, alles bedoeld om het genie in het holst van de nacht aan zijn trekken te laten komen. Ik zou graag willen weten, van wie welke ideeën dankzij zulke schrijfzaklantaarntjes zijn gered.

Er zijn allerlei krachtige gedachten die de slaap in de weg zitten. Wat je ook probeert, ze zijn niet te verdrijven. Je gaat `malen'. Die gedachten bedoel ik niet. Je bent in een sluimerslaap. In de onmetelijke ruimte van je hersenen is het bijna donker. Dan wordt plotseling een vuurpijl afgeschoten. Die verlicht een paar woorden. Zijn het wel woorden? Je moet ze snel lezen; anders is het te laat. Je denkt dat je de tekst gevat hebt, je jongleert er een beetje mee, je begint te geloven dat je iets zeer bruikbaars hebt ontdekt, en tevreden verdwijn je in de volgende fase van de slaap. Tien tegen één dat het een konijntje op brede weg blijkt te zijn.

Hoe komt het? Op 1001 manieren kunnen de mensen zich voorstellen wat zich in hun eigen hersenen afspeelt. Ook dit voorstellen gebeurt in de hersenen zelf, maar dat slaan we hier over. De nachtelijke ideeën ontstaan in het vooronder, waar het levenslang op z'n best halfdonker is. Het vooronder is de ruimte van de zelfoverschatting. In dit schemer heerst altijd een vrolijke stemming, veroorzaakt door één feestganger, dat is de eigenaar. Soms een nachtfeest waar hij de briljante gastheer en gast tegelijk is. Sprankelende conversatie. Het feest is afgelopen. Laten we hopen dat die twee zich er niets van herinneren.

Staatssecretaris Karin Adelmund van Onderwijs heeft erop gewezen dat de kinderen 's ochtends beter leren dan 's middags. Niet alleen de kinderen. Er is een ochtenddenken enz. tot een laat avonddenken en dan verhuist de hersenactiviteit naar het vooronder. Het laat avonddenken kan al monstruositeiten baren die het ochtenddenken niet eens meer wil kennen. In zekere zin is het al aanwezig in het oude rijmpje: `Geen vrijster bij de kaars gezocht! Doch wilt ge niet bedrogen zijn? Kies dan de klare zonneschijn!' Het zou me niet verwonderen als het van Vader Cats was.

Voor dit stukje had ik vannacht opeens een idee. Ik probeerde te lezen. Terwijl ik bezig was, veranderde het woordbeeld in een gesluierde moslimvrouw. Nog een goede raad: ga nooit een droom vertellen voor u bij uzelf grondig hebt getoetst wat u gaat zeggen. Vanmorgen was de betekenis van gesluierde verdwenen. Als ik een blocnootje op het nachtkastje had gehad, zou daar nu op staan: `gesluierde moslimvrouw'. En: `Konijntje op brede weg.'