EMPEDOKLETS 3

Het is wel vreemd dat Vincent Icke een stuk waarin hij zich beklaagt over het gebrek aan exacte uitspraken bij Empedokles en andere Griekse filosofen begint met een bewonderende opmerking over een collega die de Timaeus uit het hoofd kan citeren, zonder verder op de Timaeus zelf in te gaan (W&O, 2 sept.).

Juist in deze late tekst van Plato wordt niet alleen de samenstelling van de wereldziel getalsmatig exact omschreven, maar wordt ook de atomaire opbouw van de elementen mathematisch verantwoord. De demiurg die hier de creatie van het universum ter hand neemt doet dat door de ongestructureerde materie te ordenen `door middel van vormen en getallen' (Timaeus 53). Natuurlijk, het gebeurt allemaal binnen het kader van het pythaforeïsch wereldbeeld waarvoor Plato hier als chroniqueur optreedt. De methode is eerder geometrisch dan kwantificerend in de hedendaagse zin van dat begrip, en Timaeus noemt het zelf `een ongebruikelijke verklaring', maar hij probeert zo nauwkeurig mogelijk te beschrijven wat er gebeurt wanneer twee elementen een verbinding aangaan. Hij doet zelfs precies de soort uitspraak dat Icke bij de Echte Denkers zegt te missen: één deel vuur plus twee delen lucht kunnen zich verbinden tot één deel water (Timaeus 56). Eigenlijk is dit gedeelte van de Timaeus de mathematisering van de elementenleer van Empedokles.

Maar ook Empedokles zelf is wel een rare keuze, als je je als hedendaagse natuurwetenschapper al geroepen voelt om af te geven op die domme Griekse filosofen. Het was immers Empedokles die (tegenover de statische zijnsleer van Parmenides) beweerde dat verandering wel degelijk plaatsvindt: alle dingen die we waarnemen bestaan uit slechts vier verschillende oerdingen, die zich op diverse manieren kunnen ordenen en herordenen. Aarde, water, lucht en vuur gaan verbindingen aan en kunnen die ook weer verbreken. Hoe kan Icke nu beweren dat er van die elementenleer `geen spaan is heel gebleven'? Ook al spreekt Empedokles van liefde en haat tussen de elementen en niet van covalente binding en negatieve lading, hij leverde ons niets minder dan het fundament voor het Periodiek Systeem. Je moet er maar opkomen, in de vijfde eeuw voor Christus: de grillige veranderlijkheid die we dagelijks ervaren weerspiegelt niet de luim der goden, maar is onderworpen aan constanten waar het menselijk verstand inzicht in kan verwerven! Empedokles formuleerde, anders gezegd, het idee op basis waarvan de natuurwetenschappen in de huidige betekenis van dat begrip pas mogelijk zijn geworden. Voor zijn ketterse gedachten werd hij uit het schitterende Agrigento verbannen.

Eigenlijk is Icke's benoeming in Leiden te danken aan de brutaliteit van Empedokles. De keuze voor diens fragmenten als cadeautjes bij die benoeming was dus terecht.