Een horloge, een schoen en een Koude Oorlog

,,Chroesjtsjov? Die met zijn schoen op tafel timmerde?''

Niet weer! Was het maar nooit gebeurd, dacht ik voor de zoveelste keer toen me voor de zoveelste keer werd gevraagd of ik ooit foto's van het schoenincident in de Verenigde Naties had gezien.

Dat had ik niet en wilde ik ook niet. Ik heb me altijd een beetje gegeneerd voor mijn grootvaders onbeschaafde gedrag, dat in de hele wereld van alle kanten was belicht. En dat gevoel werd door mijn hele familie gedeeld, dus zwegen we erover.

Daarbij kwam dat de naam Nikita S. Chroesjtsjov in de twintig jaar nadat hij in 1964 was afgezet, niet meer officieel in de Sovjet-Unie was genoemd; wat de Russische overheid betrof had het voorval nooit plaatsgehad en had Chroesjtsjov nooit bestaan. Maar na veertig jaar, tijdens de milleniumtop van de Verenigde Naties, besloot ik dat het tijd werd de waarheid onder ogen te zien.

Maar tot mijn verbazing waren de boeken over internationale en Sovjet-politiek die ik erop nasloeg, niet eensluidend over de oorzaken en het tijdstip van het voorval. Het maakte me achterdochtig. Waarom waren de versies zo verschillend. Bestonden er foto's? Stel dat het nooit was gebeurd? Stel dat het gewoon een anekdote was, in het leven geroepen omdat de mensen het wilden en omdat het strookte met wat de politieke behoeften uit de tijd van de socialistisch-kapitalistische tweedeling?

Iets schandelijks als met zijn schoen timmeren paste prima in Chroesjtsjovs gedrag. Hij stond bekend om het in de rede vallen van sprekers, protesterend met zijn vuist op tafel slaan, met zijn voeten stampen, zelfs fluiten als hij het ergens niet mee eens was. Maar niets van dit alles volstond om een lijfelijk symbool van de Koude Oorlog te worden.

De schoen paste daarentegen precies in het plaatje. Deze was brutaalweg van zijn nederige plek opgetild naar de tafel (stoere revolutionairen en goede manieren gaan niet samen) om door `stampvoeten' de onderdrukkersaard van het socialisme te kenschetsen. Het geluid van de schoen die op tafel timmerde was een kenmerk van de Koude Oorlog, zo goed als het geluid van een vurend kanon een `hete' oorlog kenschetst.

Het schoenincident gaf uitdrukking aan een ideologische boodschap die het Westen goed uitkwam: Onze vijand is lachwekkend en onbeschaafd en dus is hij tot alles in staat. Dan moeten ook wij op alles voorbereid zijn.

Bij het bestuderen van oude kranten als beste archief van eigentijdse gebeurtenissen, kreeg ik het gevoel alsof ik die herfst van 1960 in New York was. Er waren sinds de Tweede Wereldoorlog vijftien jaar verstreken. De mensheid had het overleefd en Oost en West voerden alweer een oorlog over woorden en ideologieën. Fidel Castro van Cuba bracht grote onrust teweeg. `Orkaan Nikita' greep elke gelegenheid aan om moeilijk te doen. President Eisenhower deed niets om de spanningen te verminderen.

Op 12 oktober 1960 stond het op de voorpagina van alle grote Amerikaanse kranten: het nieuws en de foto die ik zo volhardend zocht en maar waarvoor ik ook zo beducht was om die te zien. Het hoofd van de Filippijnse delegatie in de Verenigde Naties, Lorenzo Sumulong, had zijn verbazing erover geuit dat de Sovjet-Unie zo zorgelijk deed over het Westerse imperialisme, terwijl de Sovjet-Unie toch heel Oost-Europa had opgeslokt. Chroesjtsjov antwoordde woedend. Hij noemde Sumulong ,,een zak, een stroman en een lakei van het imperialisme'', zette zijn schoen op tafel en sloeg ermee.

Toen Chroesjtsjov de volgende dag uit Amerika vertrok, was de zaak wat hem betreft afgedaan. En toen ik erover las, had ook voor mij mijn schaamte afgedaan. Bij mijn mislukte poging mijn grootvader in de ogen van de wereld te rehabiliteren, had ik hem door begrip voor zijn gedrag in mijn eigen ogen gerehabiliteerd. Hij meende dat de Westerse mogendheden de Sovjet-Unie te na kwamen: er vlogen spionagevliegtuigen over Rusland; Amerika legde Cuba een embargo op; het Westen verwierp het nieuwe ontwapeningsvoorstel van de Sovjet-Unie.

De kapitalisten vonden hem een pias. Best, dan zou hij hen op het toneel van de Verenigde Naties laten zien dat hij als achtenswaardig tegenstander serieus genomen diende te worden. Maar hij zou het anders aanpakken dan de beleefde hypocrieten van het Westen met hun passende woorden, hun valse vriendelijkheid en hun overdacht handelen. Een tergend dramatisch (of tragi-komisch) schoentimmeren had twee werelden moeten scheiden, niet alleen op het punt van hun eigendomsrechten en politiek maar ook wat betreft het bedrijven van diplomatie.

Chroesjtsjov, goed acteur als hij was, moest een sterke, overtuigende act hebben om het toneel van de Verenigde Naties en Amerika mee te verlaten. In de opwinding van het vuistslaan na de woorden van de Filipijn, viel zijn horloge van zijn pols. Zijn schoenen waren van onverslijtbaar `sovjet-leer', te nieuw en te nauw, en hij had ze al uitgetrokken. Hij bukte zich om het horloge op te rapen en zag een lege schoen. Dit heeft mijn familie me verteld. Toen de veertigjarige ban van de gêne was doorbroken, konden we eindelijk over die tijd gaan praten.

Ik geloof nog steeds dat als er geen schoenincident was geweest, iemand het zou hebben verzonnen. De beste anekdote is het verhaal dat de moraal en geest van een bepaalde tijd weerspiegelt. Het schoenincident werd een waarlijk symbool van de Koude Oorlog, waarschijnlijk de enige oorlog waarin angst en humor vreedzaam naast elkaar bestonden.

Dat is tegenwoordig oude koek – of `oude schoen'. Het toneel van de Verenigde Naties kent nieuwe leiders en nieuwe oorlogen en nieuwe angsten. Maar het is een troostende gedachte dat de geschiedenis, soms, een kans biedt om een afschuwelijke realiteit te vervangen door een grappige anekdote.

Nina Khrushcheva is verbonden aan het World Policy Institute in New York. © LAT-WP Newsservice