Verbijsterd door de samenleving

Hoe zou het verder gaan met zo'n jongen? Dat zullen veel lezers zich hebben afgevraagd na Doris Lessings The Fifth Child (1988), dat gaat over de onderontwikkelde bruut Ben die al in de baarmoeder begint met het verstoren van het leven van zijn ouders en hun vier kinderen. Aan het slot is hij een tiener die het ouderlijk huis verlaat om met een stel even rauwe vriendjes de stadscentra van Engeland onveilig te maken. De roman was compleet, een verhaal uit één stuk over de gezelligheid in het gezin Lovatt voordat Ben erbij kwam, en de gevechten erna. Ben verdween uit het zicht.

Het was een hard en vreemd werk – vreemd in de zin dat er niet duidelijk uit bleek wat Doris Lessing bedoelde, terwijl zij bekend stond als een schrijfster die altijd iets bedoelde vooral over maatschappelijke verhoudingen. Tegenover het primitieve gedrag van het jongetje stond, als tweede thema, de toewijding van zijn moeder, die niet kon aanvaarden dat hij uit huis gedaan werd zoals de familie wilde. Het ontwrichte gezin liet een langdurige herinnering na bij de lezer.

Na twee heel andere romans heeft de schrijfster besloten de vraag over Bens toekomst te beantwoorden. Zij had het beter niet kunnen doen. Het harde hoofdthema is zacht geworden. Wij zien Ben terug op zijn achttiende als eenzame zwerver, zonder familie en zonder vriendjesbende. De spierkracht waarmee hij zijn naasten op een afstand hield, heeft hij leren beheersen; zijn intelligentie is minimaal ontwikkeld, hij kan niet eens de gegevens bij elkaar brengen om voor bijstand in aanmerking te komen en hij is afhankelijk van onbekenden die zich over hem ontfermen. Een tijd lang wordt hij door een paar vrouwen in Londen voortgeholpen. Dan komt een drugssmokkelaar op het idee om hem te benutten voor een cocaïnetransport naar Frankrijk. Ze zullen hem toch niet oppakken? Nee, hij levert zijn koffertjes af in Nice, waar hij in het hotel de aandacht trekt van een Amerikaanse cineast die een film in gedachten heeft over de mens in prehistorische tijden. In de binnenlanden van Brazilië zouden daar geschikte figuranten voor te vinden moeten zijn, en Ben wordt meegenomen naar Rio als mogelijke hoofdrolspeler. Na een paar weken blijkt deze film er niet in te zitten. De cineast gaat over een nieuw plan nadenken, en vertrouwt Ben voorlopig toe aan bekenden die hem meenemen op een bergtocht waar hij door een misverstand verwacht `zijn soort mensen' aan te treffen. Als die hoop onvervuld blijft, springt hij razend een ravijn in.

Zolang dit verhaal zich in Londen afspeelt, tot ongeveer halverwege, lijkt het de lezer voor zich te gaan winnen. In plaats van als buitenstaanders het ontstellende kind te bekijken, worden wij nu geacht ons in het machteloze isolement van de jongen te verplaatsen. Het vergt een tijdje gewenning; dan begint de lezer zoiets als het onbegrip van Ben bij zichzelf te herkennen. Onbegrip is een algemeen-menselijke tekortkoming; veel van wat er om ons heen gebeurt, ontgaat ons nu eenmaal, of gaat ons verstand te boven. Als dat met bijna àlles het geval zou zijn, zouden wij in de situatie van Ben komen te verkeren. Onvoorstelbaar is die niet; ik voelde me al lezend geleidelijk zijn naaste worden, evenals hij verbluft door bijna alles in de samenleving.

Als Ben in Nice is aangekomen gaat de verstandhouding verloren; in Brazilië wordt het steeds erger. Achter het onwaarschijnlijke verhaal zien Frankrijk en Brazilië er onecht uit, alsof hun beschrijving ontleend is aan een toeristische brochure. In zo'n omgeving heeft Ben's onbegrip van de wereld geen betekenis meer. De wereld is namaak, een decor, en de vrienden van de cineast praten als poppen aan een touwtje.

Verscheidene malen heb ik onder het lezen geprobeerd uit een andere gezichtshoek Doris Lessings buitenland tot leven te laten komen. Het wilde er niet bij mij in, dat een schrijfster die een halve eeuw lang respect, instemming en tegenspraak verdiende met haar werk hier ineens geen fictieve werkelijkheid meer zou kunnen oproepen. Toch is het zo. Wie zich voor Ben interesseert, kan beter het oorspronkelijke boek lezen of herlezen. Dat heeft stand gehouden.

Doris Lessing: Ben, in the World. Flamingo, 178 blz. ƒ49,95 (geb.).