Publiek beslist over Mafaalani's Ajax

Kunnen wij leven met vergiffenis? Dat is de vraag die regisseur Ola Mafaalani aan het einde van haar Ajax expliciet aan de toeschouwer stelt. Ook of haar held verlost kan worden of verdoemd is, laat zij aan het publiek over. Op de première waren de bezoekers die een plek hadden gekregen in één van de twintig `adventure seats' en als jury een oordeel over het wel of niet begraven van Ajax moesten vellen, opvallend snel eensgezind. Tijdens een try-out duurde het wel een half uur.

Volgens Homeros was de Griekse held Ajax, ten strijde getrokken naar Troje, `alleen in dapperheid de mindere' van Achilles, op wiens wapenrusting hij na diens dood dan ook aanspraak meende te kunnen maken. Maar het lot besliste dat de uitrusting aan Odysseus moest worden toegewezen. Ajax ontstak in razernij, bereid om het hele Griekse leger aan te vallen om zijn vernedering te wreken. Dit werd door godin Athene voorkomen door Ajax een kudde schapen te laten afslachten in de veronderstelling dat het zijn strijdmakkers waren.

Mafaalani – eerder dit jaar bekroond met de Erik Vos-prijs voor jong theatertalent – baseerde haar energieke, sporadisch overschreeuwde voorstelling deels op Sofokles, deels op de bewerking die hoofdrolspeler Ko van den Bosch ervan maakte. Haar enscenering maakt uiteenlopende inspiratiebronnen zichtbaar: van rock `n' roll tot ouderwets engagement, Jackson Pollocks `action painting', alle rechtbankfilmvarianten op De twaalf gezworenen en een staaltje onvervalste `Publikumsbeschimpfung'. Met name staatssecretaris Rick van der Ploeg, die de première bijwoonde en in wiens Cultuurnota wordt voorgesteld om de subsidie van productiehuis FACT stop te zetten, moest het daarbij ontgelden.

Trots, eer, de corrumpererende macht van goden en overheidsdienaars, wetten van gevoel en verstand, loyaliteit en vergevingsgezindheid, het zijn niet de minste thema's die in Ajax aan de orde komen. Met name de vraag of iemand die de wetten van zijn land geschonden heeft, wel recht heeft op respect van diezelfde maatschappij, is prangend in de interpretatie van Van den Bosch en Mafaalani, die alle slagvelden van Troje tot Srebrenica bestrijkt.

Door de fragmentarische opbouw van de voorstelling, waarin sterke, korte scènes in een muzikale omlijsting worden geplaatst (het tot twee nachtclubmuzikanten uitgedunde koor zingt en swingt zijn spaarzame commentaren), hangt veel af van de individuele acteerprestaties. Frank Lammers excellereert in een dubbelrol als de perfide Athene en als de griezelig-redelijke Menelaos, regisseur-acteur Sam Bogaerts geeft zijn Odysseus een sober-humane stem. Minder overtuigend zijn Van den Bosch als de titelheld en Malou Gorter als zijn vrouw.

De twee aangrijpendste scènes, Tekmessa die Ajax van zelfmoord probeert te weerhouden en Ajax die afscheid neemt van zijn zoon, blijven onuitgespeeld en vlak. Juist op die momenten zorgt de verder zo effectief toegevoegde muziek voor tweedehands emoties. Dat is jammer in een voorstelling die verder zo standvastig en direct tot de toeschouwer spreekt en hem medeverantwoordelijk maakt voor het verloop van de wereldgeschiedenis. Mafaalani is te prijzen voor de consequente en van effectbejag gespeende manier waarop ze met alle theatrale middelen oude thema's voor een nieuw publiek heeft proberen te vertalen.

Voorstelling: Ajax, door FACT, i.s.m. Theater aan het Spui. Regie: Ola Mafaalani. Tekst: Sofokles/Ko van den Bosch. Toneelbeeld: André Joosten. Spel: Ko van den Bosch, Malou Gorter, Sam Bogaerts, Frank Lammers, Noraly Beyer. Gezien: 28/9, Theater aan het Spui, Den Haag. Aldaar: t/m 30/9. Tournee: t/m 22/10.Inl.: (010) 436 79 97; website: www.fact.nl