Poldermodel `verziekt' arbeidsconflict

Kent u de polderparadox? Er is geen land ter wereld waar de mensen, volgens objectieve criteria, zo gezond zijn als in Nederland en waar tegelijkertijd meer mensen in de ziektewet lopen. Ik leerde de polderparadox kennen als arts, als psychiater, als onderzoeker op het gebied van stress, als leidinggevende in een ziekenhuis en als consultant op het terrein van relationele en emotionele aspecten van management.

Tijdens mijn werkzaamheden voor een Nederlandse multinational leerde ik dat hun ziekteverzuim in Nederland bijna het dubbele is van dat in België, ook bij werknemers die hetzelfde werk doen, in dezelfde werkomstandigheden. Managers en ondernemers die buiten Nederland actief zijn, herkennen dit fenomeen en verwijzen naar de Nederlandse gewoonte arbeidsconflicten op te lossen via de ziektewet.

In het land van de consensus kan men moeilijk omgaan met conflicten. Als in het Poldermodel twee mensen of groepen van mening verschillen, weten beide partijen dat een lang onderhandelingsproces tot een compromis leidt. Dat is dikwijls een halfslachtige oplossing waar niemand echt tevreden mee is, maar iedereen krijgt een beetje gelijk. In Nederland wordt vooral de nadruk gelegd op de laatste lettergreep van het woord consen-sus en is het sussen van conflicten tot levenskunst verheven.

Er ontstaat echter een ernstig probleem wanneer blijkt dat een compromis een slechte oplossing is, bijvoorbeeld als een van de partijen in een arbeidsconflict zich niet aan belangrijke regels of afspraken wil houden. Er is dan een aantal opties om de kwestie alsnog op te lossen.

Het conflict kan worden genegeerd door de zaak te gedogen (een andere conflictvermijdende polderstrategie), waardoor meestal een negatief precedent wordt geschapen voor de andere medewerkers.

Wanneer voor het aangaan van de confrontatie wordt gekozen, bestaat het risico dat de medewerker `ziek' thuis blijft, hetgeen overigens ook op instigatie van de werkgever kan gebeuren.

Een echte oplossing kan worden bereikt door de confrontatie daadwerkelijk aan te gaan zonder te vluchten.

In het Poldermodel wordt door beide partijen te gemakkelijk gekozen voor de tweede oplossing. Deze keuze legt een enorm beslag op artsen, op menskracht en op geld dat echt niet bedoeld is om arbeidsconflicten op te lossen. Door dit misbruik dreigt het prachtige WAO-systeem, dat een reddingsboei is voor mensen die het werkelijk nodig hebben, onbetaalbaar te worden.

Conflicten zijn normaal, noodzakelijk en gezond. Een constructief conflict kan louterend werken, zoals ook koorts, onweer of andere reacties zuiverend kunnen werken. Conflicten bieden de mogelijkheid, met emotie, duidelijk te maken wat we wel of niet willen. Die emotie is belangrijke informatie, die soms een heel nieuw licht op het probleem werpt.

Er is in het Poldermodel ook weinig ruimte voor hiërarchie, voor autoriteit. Onderzoek leert dat als in een menselijk systeem (bedrijf, team, school of gezin) de leidinggevende functie op een bepaald niveau disfunctioneert, op het niveau eronder meer stress ontstaat, meer angst, meer depressie, meer conflict en meer agressie. Een hiërarchische tussenkomst is moeilijk omdat de noodzakelijke en terechte bescherming van de werknemer uit de hand is gelopen. Het systeem is zo rigide dat het normaal goed leidinggeven hindert. De ziektewet biedt een laatste restje flexibiliteit als een conflict ontstaat over het disfunctioneren van een medewerker.

Er is ook geen efficiënte controle, want ook die veronderstelt autoriteit om misbruik te kunnen corrigeren. De controle begint vaak te laat en als een meningsverschil ontstaat duurt het maanden voor beslist wordt. Dan zijn de relaties helemaal `verziekt'.

Beide partijen, en de overheid, vergeten dat dit systeem letterlijk ziekmakend is. Stress door een conflict is geen ziekte. Onderzoek over de invloed van ons denken op onze gezondheid en over cognitieve dissonantie leert ons dat iemand die gezond in de ziektewet komt om een conflict te ontlopen, veel kans loopt juist daardoor écht medisch ziek te worden.

In het Poldermodel worden arbeidsconflicten ten onrechte gepsychiatriseerd. Zelfs ministers die een conflict hebben met een hoge ambtenaar durven in het openbaar te zeggen `dan meldt hij zich maar ziek!' In totalitaire systemen werden en worden politieke conflicten opgelost door andersdenkenden als psychiatrisch patiënt te bestempelen. Ook onze artsen laten zich misbruiken om mensen met een arbeidsconflict als psychisch ziek te bestempelen. Het belangrijkste verschil is dat in ons Poldermodel de `patiënt' vrijwillig meespeelt en zélf dikwijls de eerste is die ervoor kiest. Artsen moeten weigeren zich in dit ziekmakend systeem verder te laten misbruiken.

Naast de WAO moet een WAC (Wet Arbeids Conflict) komen, waar die 200.000 mensen gestald worden, met behoud van dezelfde rechten als die van de WAO, in afwachting van professionele bemiddelaars (mediatoren) die het conflict helpen oplossen Die mensen kunnen in de tussentijd gewoon gezond blijven en belasten het overbelaste gezondheidssysteem niet. We blijven de wereld de indruk geven dat onze werkloosheid lager is, we bieden een ontsnappingspoortje aan de management verlammende en werkgelegenheid hinderende ontslagwetgeving, en misschien leren we mettertijd zelfs beter en gezonder om te gaan met conflicten.

Prof.dr. Theo Compernolle is docent aan diverse management opleidingen in Nederland, België en Frankrijk.