Onbuigzaam en kleurrijk bewaker van de natie

Als er een uitspraak is die de kleurrijke Canadese oud-premier Pierre Elliott Trudeau het best neerzette, dan is het een beroemde, korte aanmaning uit 1970. Trudeau, die gisteren op 80-jarige leeftijd overleed in zijn woonplaats Montréal, was pas twee jaar premier. In een felle reactie op een dubbele ontvoering door het Front de Libération du Québec (FLQ), een terroristische afscheidingsbeweging in de overwegend Franstalige Canadese deelstaat Québec, kondigde de energieke jurist de staat van beleg af en stuurde hij tanks de straten van Montréal in. Hoe ver zou hij wel niet gaan, zo werd hem op de stoep van het Lagerhuis in Ottawa gevraagd? Trudeau's laconieke antwoord: `Just watch me!'

De uitlating tekende zowel Trudeau's persoonlijkheid als zijn sterke politieke overtuigingen. Met zijn overlijden verliest Canada een politiek leider die als geen ander voor of na hem tot de nationale verbeelding sprak met zijn mengeling van onweerstaanbare arrogantie, intellectuele gevatheid en komische opzichtigheid. Maar ook raakt Canada zijn sterkste voorvechter van nationale eenheid kwijt, een vastbesloten staatsman met een aartsliberale visie van een tweetalige, multiculturele en rechtvaardige natie. Die omstreden visie drong hij tijdens zijn zestien jaar als premier, van 1968 tot 1979 en van 1980 tot 1984, met de kracht van een stoomwals aan het land op.

Trudeau was een uitzondering op de ongeschreven regel dat Canadezen hun politieke leiders niet verafgoden. Sinds hij in 1968, pas drie jaar na zijn verkiezing tot Lagerhuislid voor de Liberale Partij, opklom tot premier tijdens een golf van hippie-getinte Trudeaumania, roept hij sterke emoties op bij alle Canadezen. Nog altijd wordt hij vurig aanbeden en verafschuwd, gevreesd en gerespecteerd, ook al trad hij sinds zijn aftreden in 1984 zelden in de openbaarheid. De nationale fascinatie voor Trudeau vloeide voort uit zijn opmerkelijke combinatie van passie en rede, en uit een bewogen privé-leven.

Met grote eigenzinnigheid vervulde Trudeau zijn rol als premier in binnen- en buitenland. Met de Amerikaanse presidenten Richard Nixon en Ronald Reagan kon hij slecht overweg. In weerwil van het Amerikaanse embargo tegen Cuba bracht hij in 1976 een bezoek aan Havana. Hij ging snorkelen met Fidel Castro en riep uit: ,,Viva Cuba! Viva Castro!'' Hij erkende de Volksrepubliek China lang voor de meeste andere Westerse landen. Trudeau danste met sjeiks in de Arabische woestijn. En bij een bezoek aan Buckingham Palace in 1977 draaide Trudeau voor de camera's, maar achter de rug van Koningin Elizabeth, een pirouet.

Trudeau was een intellectueel, met een onbuigzame agenda van natievorming die een zwaar stempel heeft gedrukt op het Canada van vandaag. Zijn belangrijkste politieke drijfveer was een vurige bestrijding van het separatisme in Franstalig Québec, in opkomst sinds de jaren zestig. Hoewel zelf van Frans-Canadese afkomst, was hij fel tegenstander van speciale rechten voor Québec. In plaats daarvan streefde hij naar een gelijkwaardige positie voor Frans-Canadezen binnen de federatie. Trudeau kwam met vergaande alternatieven voor het separatisme, met als doel de schepping van een unieke, Canadese identiteit. Om Frans-Canadezen, ongeveer een kwart van de Canadese bevolking, het gevoel te geven dat ze thuishoorden in Canada als geheel, werden Engels en Frans in 1969 wettelijk uitgeroepen tot 's lands gelijkwaardige, officiële talen. Overheidsdiensten en verpakkingen zijn sindsdien van kust tot kust in beide talen beschikbaar – tot ergernis van sommige Engelstaligen.

In zijn laatste ambtstermijn als premier ondernam Trudeau zijn meest ambitieuze project om van Canada een volwaardig, zichzelf respecterend land te maken. De Canadese grondwet, sinds de vorming van het land in 1867 een wet van het Britse parlement, werd in 1982 op zijn initiatief naar Ottawa gehaald. Trudeau maakte van de gelegenheid gebruik om hem te moderniseren door er onder meer een verstrekkend Handvest op Rechten en Vrijheden aan toe te voegen, vergelijkbaar met de Amerikaanse Bill of Rights. Na moeizame onderhandelingen met de tien Canadese deelstaten werd alleen Québec het niet met de vernieuwingen eens. Trudeau drukte ze toch door, en Québec viel buiten de boot; separatisme is er sindsdien aan de orde van de dag.

In Trudeau's privé-leven baarde vooral zijn huwelijk opzien. Hij werd premier als vrijgezel, maar trouwde in 1971 met Margaret Sinclair, een vrouw van dertig jaar jonger. Van hun drie zoons werden er twee geboren op Eerste Kerstdag, in 1971 en 1973. Het huwelijk hield echter geen stand, en Margaret ging aan de haal met Mick Jagger van de Rolling Stones. De premier werd een alleenstaande vader van drie jonge kinderen, en ging uit met onder anderen Barbra Streisand. Twee jaar geleden kwam het paar kortstondig bijeen, nadat hun jongste zoon was omgekomen bij een skiongeluk. Dat was een klap voor Trudeau die hij, volgens vrienden, ,,nooit echt teboven is gekomen.''