Amerika is bang

Monsterlijke mutanten uit stripverhalen zijn door regisseur Bryan Singer in de film X-Men in de gewone wereld geplaatst. `Ik wilde geen verfilmde cartoon maken.'

Bryan Singer heeft blauwe ogen. In het halfdonker van de kamer van het Amsterdamse hotel Blakes zijn ze ook nog heel blauw. Meestal kijken ze naar de grond, soms kun je zien dat ze zo fel zijn dat je zou willen zeggen dat ze iets kunnen doorboren. Ze kunnen het niet. In de nieuwe film die de 34-jarige Texaan heeft geregisseerd, X-Men, komt iemand voor wiens ogen dat wel kunnen. Scott Summers, bijgenaamd Cyclops, kan met zijn ogen staal doorboren.

X-Men is een verfilming van het gelijknamige Amerikaanse stripverhaal van Marvel Comics, waarvan in 1963 de eerste aflevering verscheen. Een aantal van de personages uit de door Stan Lee bedachte strip lijken te zijn ontstaan door het letterlijk nemen van vergelijkingen. Vaak lijken de mensen ook op dieren. Toad is een man met een hele lange tong, Sabretooth heeft de tanden van een sabeltijger en Mystique, in haar gewone doen blauw en geschubd, is een menselijke kameleon. Merkwaardig is voorts dat bijna geen mutant machtiger is dan de rest. Iemand die het weer kan bevelen is slechts even machtig als iemand met klauwen van staal. Niet machtiger.

De achtergrond van deze wonderbaarlijke wezens wordt het best samengevat in het tekstbalkje dat boven elke nieuwe aflevering van de strip verschijnt. In de Nederlandse versie staat, in het onnavolgbare proza dat dit soort strips eigen is: ,,Zij zijn kinderen van het atoom... Homo Superior... individuen die dankzij hun unieke genetische samenstelling over onvoorstelbare genetische gaven beschikken. De X-mannen - bijeengebracht door professor Charles Xavier - hebben geleerd hun fantastische gaven te gebruiken om de mensheid te verbeteren. Hun nooit eindigende missie: de groeiende kloof tussen mensen en mutanten slechten, terwijl ze een wereld moeten beschermen die hen haat en vreest.'' In de film, die zich net zoals de strip dat al jaren doet, in de niet al te verre toekomst speelt, ontdekken twee mensen dat ook zij mutanten zijn. Wolverine is een man met klauwen van staal wiens lichaam zichzelf kan genezen. Rogue is een meisje dat de herinneringen en krachten van anderen kan absorberen. Eén aanraking van haar kan fataal zijn. Deze twee nieuwe mutanten worden gerekruteerd voor de X-mannen door de al genoemde professor Xavier, zelf een mutant die gedachten kan lezen, maar ook zijn tegenstander Magneto is in hen geïnteresseerd. Deze Magneto, een menselijke magneet, ziet gewone mensen niet als kompanen maar als tegenstanders. Hij is uit op oorlog, zeker nu een senator het plan heeft opgevat alle mutanten te laten registreren.

Singer slaagde erin het grote publiek deze alternatieve mythologie serieus te laten nemen. X-Men was in Amerika een succes. De film, die in de VS op 14 juli in première ging, kostte 75 miljoen dollar en bracht sindsdien al meer dan het dubbele op. Ook bij fans van het stripverhaal waardeerden de film. ,,Als je een fan bent van stripverhalen en deze film niet omarmt, vind ik je een klootzak, schreef Harry Knowles een van de fanatiekste fans, die op zijn onder Hollywoodstudio's beruchte site aintitcool.com het maken van de film op de voet volgde. ,,Volgens mij is dit de accuraatste adaptatie van een stripverhaal die ik ooit heb gezien.''

X-Men is de vierde regie van Singer. Eerder maakte hij onder meer The Usual Suspects (1995), een thriller met een sterrencast en een verbluffende plot, en Apt Pupil (1998), een nogal ranzige thriller over een Amerikaanse jongen die ontdekt dat er in zijn stadje een beruchte nazi woont en die vervolgens gaat chanteren. X-Men lijkt alleen op Singers eerdere werk in zoverre dat Amerika er als een duister oord uit naar voren komt, dat met bijna niemand het beste voor heeft. De climax van de film speelt zich af op het Vrijheidsbeeld. Daar zegt Magneto tegen een andere mutant: `Ik zag haar voor het eerst in 1949. Het land van tolerantie. Vrede.' Rogue: `Gaat u me doden?' Magneto: `Ja.' Rogue: `Waarom?' `Magneto: `Omdat het land van tolerantie niet bestaat.'

De mutanten in de film komen allemaal uit het stripverhaal, al zijn sommige voor de filmversie iets veranderd. Had u niet zelf graag een nieuwe X-man willen bedenken?

,,Nee'', zegt Singer tegen zijn glas water. ,,Er bestaan al honderden X-Men en ieder van hen is even interessant. Ik vind het alleen jammer dat ik niet al mijn favorieten in de film heb kunnen opnemen. Dat was te duur geworden. Ik houd erg van Beast, een blauw behaard monster dat een tafel met zijn blote handen doormidden zou kunnen breken, maar absoluut niet is geïnteresseerd in geweld. Beast draagt een brilletje en leest poëzie. Bijna elk personage bezit zo'n tegenstrijdigheid. Nightcrawler is opgegroeid in een klooster en leest voortdurend in de bijbel. Maar hij ziet eruit als de duivel. Hij heeft horens en een staart.''

Was u als kind al een fan van de strip?

,,Nee. Ik las nauwelijks stripverhalen.''

Waarom denkt u dat de studio Twentieth Century Fox u voor de regie heeft benaderd? Uw eerdere films lijken u niet voor zo'n film vol special effects te kwalificeren.

,,Fox heeft me het script een paar maal aangeboden en ik heb steeds nee gezegd. Pas toen een vriend me had laten kennis maken met de strip, heb ik ja gezegd. De X-Men begonnen met te fascineren. Ik denk dat Fox zocht naar iemand die het verhaal vooral door de personages zou laten sturen. Het mocht niet alleen om de effecten draaien. Ik heb de strip ook niet als een sprookje verfilmd, maar het realistischer aangepakt. De mutanten treden op in onze gewone wereld. X-Men is geen live action cartoon.''

Toch spelen special effects een grote rol in de film. Hoe was het om een film met zoveel trucage te regisseren?

,,Het kost veel tijd, maar het is niet moeilijk. Ik houd wel van spektakel. Het is leuk om gekke dingen te verzinnen die daadwerkelijk uitgevoerd kunnen worden, ook al betekent het bijvoorbeeld dat iemand negen uur lang door de make-up afdeling onder handen wordt genomen.''

De plot van X-Men laat alle ruimte voor een vervolg. Zou u die willen regisseren?

,,Ja. Ik zou wel wat meer tijd willen hebben dan voor deze film. We hadden een nogal strak schema.''

Waarin onderscheiden de X-Men zich van andere superhelden?

,,Superman, om de bekendste als voorbeeld te nemen, is een product van de jaren dertig en veertig. Hij is een hele idealistische held die tegen de slechteriken vecht die belust zijn op macht en geld. X-Men is minder simpel. De strip is een product van de Amerikaanse burgerrechtenbeweging. Hij gaat over vooroordelen, angst voor het onbekende, je buitengesloten voelen. De X-Men zijn onwillige superhelden, die eigenlijk bezocht worden door hun krachten. Ze moeten het hoofd bieden aan vooroordelen en angst en proberen een wereld te verdedigen die het niet kan schelen of ze worden uitgeroeid, een wereld die hen haat en vreest.''

Een van de producenten van de film heeft de twee protagonisten, de vreedzame professor Xavier en de militante Magneto, vergeleken met Martin Luther King en Malcolm X.

,,Xavier en Magneto zijn mutanten die voor hetzelfde bang zijn maar een andere oplossing voorstaan. De een gelooft in de vreedzame coëxistentie van mensen en mutanten. De ander komt in opstand. Hij heeft genoeg van alle vooroordelen en wil niet langer verschopt worden. Hij zal de mutanten tot het uiterste verdedigen met alle noodzakelijke middelen.''

Vindt u zo'n vergelijking niet een beetje oneerbiedig of potsierlijk?

,,Helemaal niet. Ik vind dat je politici best met personages uit stripverhalen mag vergelijken. X-Men is een science fiction film en science fiction is altijd een van de interessantste manieren geweest om over de menselijke conditie te praten. Denk aan de boeken van H.G. Wells of Aldous Huxley. Of aan Kafka. Hij praat over wat het is om mens te zijn door een man in een kever te laten veranderen. Net zo goed behandelt Star Trek in elke aflevering een sociaal vraagstuk, op een nogal Shakespeariaanse manier.''

Bestaat er voor u geen verschil tussen hoge en lage cultuur?

,,Niet echt. Ik ging vroeger vaak naar toneelstukken van Shakespeare en dan juichten we voor de helden en riepen boe tegen de schurken. Zijn personages doen soms erg domme dingen om de plot op gang te helpen. Waren al die koningen nu echt zo stom? Was Romeo werkelijk zo naïef? Wij hebben nu special effects en andere cinematografische trucs om onze melodrama's kunstzinnig te maken. Shakespeare had zijn poëzie.

,,X-Men is vooral gericht op de jeugd. Maar er moet toch ook iets op hen gericht zijn. Jonge mensen kunnen niet alleen over vooroordelen en racisme leren uit de bijbel en van CNN. Ze moeten over die dingen leren op manieren die makkelijk te verteren zijn. Dan gebruik je beelden en simpele, toegankelijke dialogen. X-Men is overigens wel iets volwassener dan de meeste films over superhelden. Je hoeft bijvoorbeeld maar een paar kleine dingen te veranderen en Magneto is de held van het verhaal. Dat is nogal verfijnd voor een genre waarin de goeden en de slechten meestal heel duidelijk van elkaar onderscheiden zijn.''

De film begint in een concentratiekamp. Daar ziet Magneto als kind hoe zijn ouders worden afgevoerd. Zijn buitengewone krachten manifesteren zich dan voor het eerst. Hij verbuigt het ijzer van de poort van het kamp. Kwam deze scène ook al voor in de strip?

,,Ja. In de jaren tachtig zijn ze begonnen met het verbeelden van Magneto's verleden. Hij denkt er vaak over na. Hij vreest een nieuwe Holocaust, met ditmaal de mutanten als slachtoffers.''

Het is moeilijk om je alle mutanten als verschoppelingen voor te stellen. Zou iemand die kan vliegen of het kan laten regenen in Amerika niet eerder een superster worden?

,,Amerika is altijd bang geweest voor mensen die afwijken van de norm, voor mensen met een andere kleur, met een andere seksuele voorkeur, met een ander geloof. De lijst is lang. Je hoeft maar een heel klein beetje af te wijken om gevaar te lopen. Ik ben als kind vreselijk gepest. Ik zag er nogal raar uit en ik haalde ook nog eens hele slechte cijfers. Het slechtste van twee werelden. Ik werd regelmatig op het schoolplein in elkaar geslagen. Soms sloot iemand me op in een kast.''

Toch betwijfel ik of iemand als Cyclops in het Amerika van de niet al te verre toekomst geen held zou kunnen zijn.

,,Zulke krachten als Cyclops heeft, maken mensen bang. Mijn eerste reactie zou verbazing zijn. Wow, iemand kan met zijn ogen een gat in een muur branden! Maar wat zou er gebeuren als die iemand veertien was en bij mijn zoon of dochter in de klas zat? Dan zou ik bang worden. Ik zou de school bellen en vragen of deze jongen zijn krachten wel onder controle heeft.''

Als de X-Men zo machtig zijn, waarom zijn zij op hun beurt dan zo bang voor gewone stervelingen?

,,De meeste mensen willen gewone mensen zijn, geen Michael Jacksons. Rogue zou liever iemand strelen dan al zijn energie opslorpen. Cyclops zou het liefst zijn vriendin een keer in de ogen kijken.''

X-Men draait in 88 bioscopen.