Verborgen boodschappen

Net zoals een gesproken woord door het accent van de spreker een bekakte klank, een flamboyante zangerigheid of een ordinaire draai kan krijgen, is het geschreven woord afhankelijk van de typografie waarin het wordt weergegeven. Krullen, kleuren en andere versieringen kunnen een tekst verrijken en smaak geven. Maar een echte typograaf doet meer dan versieren. Hij vertelt een eigen, woordloos verhaal, dat verborgen ligt in en achter de letters. De Duitse typograaf Josua Reichert, aan wie het Joods Historisch Museum momenteel de tentoonstelling `Een leven met letters' wijdt, spant zich al meer dan veertig jaar in om de ongrijpbare poëzie van de taal in fysieke vormen te gieten.

Net twintig was Reichert toen zijn mentor H.A.P. Grieshaber hem een naslagwerk liet zien met reproducties van de Groningse grafisch kunstenaar Hendrik Nicolaas Werkman. De combinatie van zakelijkheid, kracht en sobere esthetiek maakte een diepe indruk op hem en deden hem besluiten zijn leven te wijden aan de typografie. Als zoon van het `volk van het boek' had Reichert met de rijke Hebreeuwse taal meteen een onuitputtelijk werkgebied een onder handbereik. Het in Amsterdam tentoongestelde 22-delige Chaim-alfabet bijvoorbeeld is gebaseerd op het ontwerp van de Pool Jan le Wit, maar is door Reichert, op meer dan één manier, persoonlijk ingekleurd. Het zijn monumentale platen met scherpe lijnen en intense kleuren die aan ieder lid van de taalkundige familie een eigen karakter toebedelen. Zo ademt de weergave van de letter `gimel' een zwart teken op een achtergrond van helder rood en lichtblauw kracht en directheid. En `resch' is te oordelen naar de geraffineerde combinatie van lila, diep paars, meerdere tinten blauw en oranje een letter van veel grotere complexiteit.

Reicherts alfabet heeft in zijn hoekige efficiëntie wel iets weg van de Bauhaus-stijl. Voor zijn typografie geldt dan ook dat het geen decoratie is, die als een soort garnering op de tekst is gelegd. Reichert streeft naar wat hij ooit noemde `een optisch aura', een eenheid van vorm en inhoud. De poëzie van een woord zit bij hem niet alleen in de betekenis van dat woord, maar ook in het uiterlijk ervan. Sterker nog, de vorm kan de inhoud verbuigen. Zo oogt het in zilvergrijze krulletters tegen een glanzend zwarte achtergrond weergegeven woord `Shalom' de traditionele joodse vredesgroet statig, bijna majestueus. Hetzelfde woord maar dan in rode, blauwe en zwarte constructivistische blokletters ademt een feestelijke lichtheid.

Het spelen met verborgen boodschappen heeft de Duitse typograaf overgenomen van zijn grote voorbeeld Werkman, die tijdens de oorlog clandestiene boodschappen verstopte in zijn drukwerk. Reicherts palindroom `Sator arepo tenet opera rotas', waarbij de letters zijn verdeeld over 25 vakjes gerangschikt in een vierkant van 5 bij 5 is niet alleen van links naar rechts en van rechts naar links te lezen, maar ook van onder naar boven en vice versa.

In zijn Psalmen, die tot het hoogtepunt van Reicherts oeuvre worden gerekend, draait het om ritme. De strofen zijn symmetrisch gerangschikt, springen in of worden doorkruist met strepen van een contrasterende kleur. Groot weergegeven titels overlappen met de tekst en geven hem diepte. `What does a psalm look like' staat te lezen op de omslag van een psalmenbundel. De ontbreken van een vraagteken achter deze zin geeft aan dat Reichert er wel zo zijn ideeën over heeft. De inhoud is misschien heilig en onveranderbaar, de vorm is dat zeker niet.

Reicherts zoektocht naar steeds nieuwe vormen heeft zich niet beperkt tot psalmen en het Hebreeuws. De vormgever liet zijn talent ook los op het Griekse, Arabische, Cyrillische en Japanse schrift. En op de expositie zijn ook drukken te zien van gedichten van onder andere Goethe en Brecht.

Maar Reichert neemt net zoveel genoegen met een enkele letter of woord als met een bladvullend dichtwerk. Zijn Josua Tree bestaat uit sobere zwarte en rode letters die in elkaar gekruld, organisch met de wind meewaaien. Met slechts twee woorden en tien letters heeft de kunstenaar een boom van een woord, een schilderij vol leegte, een stemming gecreëerd.

Expositie `Josua Reichert - Leven met letters', t/m 10 dec in het Joods Historisch Museum, Jonas Daniël Meijerplein 2-4, A'dam. Ma t/m zo 11-17u.

Inl 020-6269945. www.jhm.nl