`Het Westen ís niet schoon!'

Morgen gaat Ajax in première, een voorstelling van Ola Mafaalani en Fact. Mag Ajax worden begraven? Een jury uit het publiek moet het antwoord geven.

,,Meer energie gebruiken!'' Ola Mafaalani roept het vaak, op vriendelijke maar besliste toon. Ze is, in het Haagse Theater aan het Spui, bezig met een repetitie van Ajax en een scheutje felheid kan volgens haar geen kwaad. Dus zweept ze een actrice op tot hartverscheurend gekrijs, dat overgenomen wordt door een rood aangelopen saxofonist.

Samen met het productiehuis Fact sprokkelde Mafaalani een excentrieke cast bij elkaar. In de repetitiezaal klinkt, temidden van de horkerige acrobatiek van Ko van den Bosch en de kordate loopjes van Malou Gorter, de ernstige stem van nieuwslezeres Noraly Beyer. Zij maakt in Ajax haar debuut als actrice en Mafaalani complimenteert haar warm: ,,Noraly, wat je dáár deed, dat is zó mooi!''

In Ajax, omstreeks 450 voor Christus door Sophokles geschreven, is de titelheld kwaad. Want na de Trojaanse oorlog krijgt niet hij maar Odysseus de wapens van de dode Achilles toegewezen. Ajax voelt zich miskend. Overmand door haat wil hij zijn medestrijders afslachten. Maar godin Athene brengt zijn geest in verwarring. Ajax, in de stellige overtuiging dat hij de legerleiding te pakken heeft, vermoordt een kudde schapen. Weer bij zinnen gekomen ziet hij maar één manier om aan de hoon te ontsnappen: hij slaat de hand aan zichzelf. En Menelaos verbiedt de nabestaanden Ajax' lijk te begraven.

Voor het eerste deel van deze in de grote zaal te spelen tragedie gebruikte Mafaalani de vertaling van Gerard Koolschijn; het tweede deel werd door Ko van den Bosch onder handen genomen. Krasse taal dus daar en directe interactie met het publiek. Dat moet in een rechtszaak bepalen wie er gelijk heeft: Menelaos met zijn rigoureuze verbod, of Odysseus, die voor een eervolle begrafenis pleit.

,,Dat gedoe over wel of niet begraven'', licht Ola Mafaalani na de repetitie toe, ,,lijkt iets van een andere tijd. Maar het komt nog vaak genoeg voor dat iemand de laatste eer wordt onthouden. En Odysseus vindt dat onmenselijk. Odysseus notabene, Ajax' grootste vijand! In de allereerste scène vraagt Athene aan Ajax: `Waarom vermoord je Odysseus niet?' En Ajax zegt: `Ik moet hem eerst heel veel pijn doen.' Odysseus hoort dat. En ondanks alles zegt hij: `Ik zet me voor de man in die mij het ergste van het ergste wilde aandoen.' Vergiffenis is het urgentste thema van vandaag. Was er geen vergiffenis, dan zou Zuid-Afrika één grote gevangenis zijn. En Joegoslavië dadelijk ook. Want wie is er nog onschuldig?''

Met ogen die geen schuld verraden kijkt Mafaalani me aan. Ze heeft waarlijk iets van een madonna, zo kort na de geboorte van haar zoon. Die ligt verderop in het theater geluidjes te maken terwijl de moeder haar borst aan een machine legt. De fles moet vol, voor de volgende voeding, die de nanny aan de baby zal geven. Mafaalani ondergaat het kolven gelaten en sjort aan haar satijnen bloes. ,,Daar kleeft bloed aan, aan die bloes, dat zweer ik je. Die is door slaven gemaakt. We buiten arme landen uit, we laten kinderen voor ons werken, we voeren oorlog – en we denken dat we schoon zijn hier in het mooie Westen. Maar we zíjn niet schoon!''

Uit de linkerborst komt een dun straaltje melk en Mafaalani zegt: ,,Bij de figuur van Ajax hadden we telkens de Servische generaal Mladic voor ogen. Iemand die er van overtuigd is dat hij het juiste doet als hij mensen afslacht. En die – zover is Mladic nog niet – dan wakker wordt, de lijken bekijkt en zegt: `Mijn god, wat heb ik gedaan.' Vlak voor hij sterft zegt Ajax tegen zijn zoon: `Twee jaar moet jij een mooi leven hebben en niet aan mij denken. En daarna, als je groot genoeg bent om dit zwaard vast te houden, moet jij de Atriden doden.' Dus toch weer een oproep tot wraak. Dat is in een vergiffenisstuk een geweldig probleem. Wat doet de tweede generatie?''

Ola Mafaalani doet geen moeite om haar moralisme te verbergen. ,,Als je passie hebt, dan bèn je moralistisch, dan wil je iets vertellen. Veel van mijn moralisme wordt verteerbaar door de teksten van Ko. Door zijn woordgrappen en rare wendingen.'' De regisseur, 31 jaar geleden in Syrië geboren, in Duitsland opgegroeid, sinds acht jaar in Nederland en sinds drie jaar getrouwd met Ko van den Bosch, realiseert zich `donders goed' dat zij in Nederland theater maakt en nergens anders.

,,Ik probeer veel humor en relativering in te bouwen want hier wordt gecommuniceerd via achterdeurtjes. Zonder hulp van de cast zou ik in dit land voorstellingen maken die niet overkomen. Bijna iedereen in deze cast is zelf theatermaker. Stuk voor stuk eigenwijze types die lang niet altijd doen wat ik zeg. Gelukkig maar! Het zou zeer oninteressant zijn als iedereen een en dezelfde boodschap had. Ongeloofwaardig ook. Want het publiek ziet of iemand iets persoonlijk meent of niet.''

Onlangs kreeg Mafaalani de Erik Vosprijs, bedoeld voor jonge veelbelovende regisseurs. Omdat, aldus de jury, Mafaalani `het publiek weet aan te spreken met eigengereid en confronterend theater'. In haar voorstelling Westkaai zwom actrice Malou Gorter ijskoud de Maas over, recht op een Shell-gebouw af dat in het donker oplichtte als HELL.

,,En weet je'', zegt Mafaalani, ,,dat was niet mijn idee. Het was juist andersom. Zij zei: `Ik móet naar de overkant zwemmen, omdat mijn personage de enige is die daarginds overleeft.' Mijn taak was het de overtocht veilig te maken. We hebben er een reddingsbrigade bij gehaald en de route uitvoerig getest. En ik dacht: `Je leven riskeren en toch beheersing tonen: zo moet het.'''

Ajax, vanaf morgen t/m 30 sept.

in Theater a/h Spui in Den Haag, toernee van 3 t/m 22 okt., inl. 070-3465272.