`Als solist voelde ik me vaak zo eenzaam'

Bij het Nederlands Kamerorkest begint pianist Christian Zacharias deze week aan een drie seizoenen durende cyclus rond alle 21 pianoconcerten van Mozart. Zacharias treedt op als solist én dirigent. ,,Eindelijk heb ík het voor het zeggen. Ik wil niet anders meer.''

,,Het begon met een droom.'' Christian Zacharias (1950) besloot zijn vijftigste verjaardag niet zomaar te laten verglijden. ,,Er moest iets gebeuren, en dat werd een cyclus. De ene pianist kiest dan voor de verzamelde pianosonates van Beethoven, ik kies voor de pianoconcerten van Mozart, overigens zonder de dubbelconcerten en zonder zijn allereerste pogingen in het genre. Het is een kwestie van temperament, vermoed ik. Beethovens sonates vind ik lang niet altijd even goed, Mozarts concerten zijn me extreem dierbaar. Die muziek is tot in alle geledingen zo fris, levendig, sensitief en sprankelend! Er is voor mij eigenlijk geen alternatief denkbaar.''

Zacharias' liefde voor Mozart gaat terug tot in zijn schooltijd. Bij het schoolorkest in Karlsruhe maakte hij zijn debuut op het concertpodium als solist in Mozarts Pianoconcert nr. 17 KV 453. Zacharias mompelt met tegenzin iets over `prille herinneringen'. Zijn eigen verleden interesseert hem beduidend minder dan de muziek die hij uitvoert. Zacharias: ,,Het opmerkelijke aan Mozart is dat hij uitsluitend in werken voor meer spelers de toppen van zijn kunnen bereikt. Ik ben ooit begonnen aan alle sonates voor pianosolo, maar dat is veel minder boeiende muziek. Mozart is een theatraal componist, hij heeft interactie nodig. Dan pas krijgt de piano werkelijk zeggingskracht. Zo is dat in de trio's, de kwartetten en de kwintetten, en in de concerten helemaal. En voor mijzelf geldt hetzelfde. Na ruim een kwart eeuw eenzaam achter mijn grote zwarte machine op het podium te hebben gezeten, heb ik er genoeg van. Ik wil samenwerken. De dialoog met andere musici voegt een menselijke waarde toe aan de muziek.''

In de jaren '80 tachtig soleerde Zacharias bij diverse orkesten en met diverse dirigenten in Mozarts pianoconcerten. Hij somt het rijtje welwillend op. Sir Neville Marriner, David Zinman, Günther Wand. Die opnames zijn nu samengebracht in één cd-box. (EMI 7243 5 72171 2 5) Inmiddels is Zacharias begonnen aan een tweede loopbaan als dirigent. Met ingang van dit seizoen is hij artistiek directeur en chef-dirigent van het kamerorkest in Lausanne. Voor zijn Mozart-cyclus bij het Nederlands Kamerorkest, combineert Zacharias zijn vaardigheden als pianist en dirigent. ,,Een ideale formule'', vat hij samen. ,,Je kunt de muziek helemaal in eigen hand houden. Als solist voelde ik me vaak zo eenzaam. Je moet altijd bij de dirigent leuren met je ideeën. `Meneer, alstublieft? Zoudt U misschien tegen de musici kunnen zeggen dat ik...' Als solist èn dirigent kun je zonder omweg je eigen muzikale wereld scheppen. Ook voor de musici is dat overzichtelijker, omdat ze niet meer hoeven te twijfelen of ze nu met hun oren de solist moeten volgen, of met hun ogen de dirigent.''

Deze zomer toerde Zacharias voor concertmarathons met Mozarts pianoconcerten langs verschillende Europese steden. Bij het Nederlands Kamerorkest wordt zijn cyclus verspreid over drie seizoenen en thematisch ingebed met muziek van andere componisten, waarin Zacaharias ook als niet pianospelend dirigent optreedt. ,,De opzet van de cyclus hier vind heerlijk'', lacht Zacharias. ,,Al ben ik niet Herr Doktor Musikwissenschaftler, ik ben erg voor publiekseducatie. Een concert moet zijn als een wijnproeverij: leerzaam, maar vooral erg aangenaam. En daarvoor leent zich deze thematische concertopzet bij uitstek.''

De programmering van het eerste jaar richt zich met de pianoconcerten nrs. 14 tot en met 19 op het jaar 1784. ,,Een uniek jaar. Mozart was een genie, maar zonder het voorwerk van componisten als Haydn zou hij niet hebben kunnen bestaan. Hij was de juiste man op de juiste plaats. In Wenen bereikte Mozart anno 1784 een hoogtepunt van activiteit en succes, maar alleen omdat de tijdgeest dat toestond. Vier jaar later was zijn idioom uit de mode. Einde loopbaan.''

Om de pianoconcerten in die tijdsgeest te plaatsen, klinkt ook muziek van Mozarts tijdgenoten, zoals de goeddeels onbekende Symfonie in dis van Rosetti (,,Een prachtwerk, het orkest leefde helemaal op!'') en de Symfonie in c van Kraus. ,,Ik hou ervan zulke muziek onder de aandacht te brengen. Het prikkelt de fantasie en plaatst Mozart in een kader.''

Volgend seizoen wordt Mozarts muziek gekoppeld aan muziek van Joseph en Michael Haydn. In het laatste seizoen zal een nadruk liggen op de verbanden tussen Mozarts concerten en zijn theatermuziek. Het slotconcert van dit seizoen brengt een reconstructieprogramma van een abonnenementsconcert uit Mozarts dagen, met zowel kamermuziek als orkestmuziek. Die opzet benadert Zacharias ideale concertprogramma. ,,Ik verveel me dood bij gewone concerten vandaag de dag'', legt hij opgewonden uit. ,,Een ouverture van Rossini, een pianoconcert, en dan na de pauze de Vierde symfonie van Tsjaikovksi. Gruwelijk, schandalig, verschrikkelijk! In Mozarts tijd waren de programma's veel interessanter. Eerst speelt het orkest twee delen uit een symfonie. Dan komt de pianist met zijn eigenhandig geschreven pianoconcert, inclusief speciaal voor de gelegenheid geschreven finale. Vervolgens zingt een zanger een aria, waarover de pianist aansluitend een set variaties improviseert. En tot slot maakt het orkest de symfonie af. Die schaalafwisseling binnen één concert zie je tegenwoordig veel te weinig.''

Zacharias verheugt zich op zijn cyclus, ook na de talrijke eerdere uitvoeringen van de cyclus die hij de afgelopen periode heeft verzorgd. ,,Het is vergelijkbaar met eten," legt hij aarzelend uit. ,,Toen ik de cyclus speelde in Rome, leefde ik een maand lang op brood, mozzarella, tomaat en olijfolie. Meer wens ik me dan niet. Maar een maand lang sauerkraut met zwaar vlees, daarvan zou ik doodziek worden. Hetzelfde geldt voor muziek. Je zult mij niet horen in een pianosonate van Brahms. Die muziek heeft een baard, dat is me te zwaar. Ik vind daarin geen geheimen, geen verborgen interpretaties. Maar in Mozart ontsluiten zich nieuwe lagen tot je sterft. Zijn muziek is het allerbeste dieet voor de geest.''

Nederlands Kamerorkest o.l.v. Christian Zacharias (piano). Mozart: Pianoconcerten nrs. 14 en 19, werken van Haydn en Kraus. 27/9 De Doelen Rotterdam; 29/9 De Vereeniging Nijmegen: 30/9, 1 en 3/10 Concertgebouw Amsterdam. Pianoconcerten nrs. 15 en 17: 2,3 en 4/12 Concertgebouw Amsterdam; 6/12 Rotterdam; 7/12 Vredenburg Utrecht; 8/12 Nijmegen. Pianoconcerten nrs. 16 en 18: 7/2 Nijmegen; 9/3 Nijmegen; 10 en 13/2 Amsterdam. Pianoconcerten nr.6: 18 en 19/6, Amsterdam. Res. (020) 671 83 45 (Amsterdam); (010) 217 17 17 (Rotterdam); (024) 322 11 00 (Nijmegen); (030) 231 45 44 (Utrecht).