`We trappen allemaal graag naar beneden'

Jessica Silversmith, gezicht van het Nederlandse anti-racisme, laveert tussen bevoogding en bescherming van etnische minderheden. `Kan ik beoordelen of een zelfstandig inkomen belangrijk is voor de emancipatie van een zwarte vrouw uit Ghana?'

Ze zegt eerst: ,,Ik ben niet zo'n museummens.'' Maar dat is natuurlijk geen antwoord op de vraag of homo's een eigen museum moeten krijgen. ,,Toen ik het las'', zegt ze aarzelend, ,,dacht ik: wat is dít nou weer voor luchtballon?''

Het is gevoelig terrein waarop ze zich bevindt en Jessica Silversmith (48), sinds 1996 directeur van het Meldpunt Discriminatie Amsterdam, wil per se niet uitglijden. Ze wordt beschouwd als het gezicht van het anti-racisme in Nederland – door vriend, maar vooral door vijand – en het lijkt wel of ze zich daar overbewust van is.

Later ontspant ze meer, ten slotte komt ze nog terug op het homo-museum. ,,Het heeft ook iets griezeligs. Alsof je graag bevestigd wilt zien hoe slecht er over jou is en wordt gedacht. En alsof je alleen tevreden kunt zijn als het héél erg is. Voor mij hoef je geen museum op te richten om je slachtofferschap te waarmerken.''

Ze neemt vaker het woord `slachtoffer' in de mond dan `cliënt', dat ze vooral reserveert voor degenen die bij het Meldpunt komen klagen. Want dat discriminatie echte slachtoffers maakt, staat voor haar vast. En niet alleen in de fysieke betekenis – zoals deze week juist aan de orde kwam toen de meest recente Monitor Racisme en extreem rechts het licht zag: waaruit bleek dat het racistisch geweld in Nederland toeneemt. Silversmith heeft het over de structurelere vormen van rassenonderscheid. ,,Discriminatie is subtiel, vervelend, fnuikend. Mijn Amerikaanse man had een moeilijk te plaatsen accent en een Marokkaans uiterlijk. Je wordt altijd vreemd aangekeken.''

Is dat zo erg?

,,Het is meer dan die vreemde blik. Er wordt een relatie gelegd tussen je accent en je intelligentie. Vroeg mijn man iets, dan gaven mensen míj het antwoord. En als je er iets van zegt, reageren de mensen afwijzend: `O, maar zo is het niet bedoeld, hoor, wees toch niet zo gevoelig'.''

Tegelijkertijd heeft ze oog voor de óvergevoeligheden op dit gebied. ,,Ik krijg hier telefoontjes van rokers. `Moet u toch horen, mevrouw, ik mag in mijn kantoor niet meer roken, dat is toch discriminatie.' Kom nou zeg. Of Amsterdamse autobezitters die vinden dat ze worden gediscrimineerd in hun behoefte aan parkeerruimte. Het begrip discriminatie is langzamerhand tot zijn uiterste grenzen opgerekt.

,,Het lijkt wel alsof niemand meer zelf iets wil opknappen. De homobeweging is gereduceerd tot het nachtleven in de Reguliersdwarsstraat en heeft haar politiek bewustzijn verloren. Nu is de opwinding geïnstitutionaliseerd in door de overheid gesubsidieerde instellingen. De woede over discriminatie is uitbesteed aan het Meldpunt Discriminatie, net zoals de opwinding over het milieu is uitbesteed aan Greenpeace en die over mensenrechten aan Amnesty.''

Mijn eerste actie was gericht tegen een tweedehands winkeltje waar ze van die medailles met een hakenkruis verkochten. Een vriendelijke actie, hoor. We gingen praten met die man. Ik weet eigenlijk niet eens meer of hij zijn speldjes uit de handel heeft genomen.''

Dat winkeltje stond in Den Haag, waar Silversmith begin jaren zeventig naar de sociale academie ging. ,,Heel vormend was dat. Je wees niks op voorhand af, dat is misschien wel het grootste verschil met nu.'' Ze was vrijwilligster in een opvanghuis voor verslaafden. Lid van het Chili-comite. Organiseerde vakanties voor kinderen uit sociaal zwakke milieus. Bivakkeerde een nachtje voor de Zuid-Afrikaanse ambassade toen er weer eens een doodvonnis werd voltrokken.

Het was de eerste tijd van extreem-rechts in Nederland. De tijd van Joop Glimmerveen en zijn Nederlandse Volksunie. ,,Ik heb de oorlog niet meegemaakt, maar voor mij leek de NVU op de NSB.'' Dat de wortels van extreem-rechts in Den Haag liggen is geen toeval, denkt Silversmith. ,,In Den Haag wordt veel grover gediscrimineerd dan in Amsterdam. Den Haag is van oudsher een stad van scheidslijnen. In Amsterdam zijn de allochtonen ook een stuk weerbaarder. Toen ik nog bij het Haags Meldpunt werkte, kwamen ze bij ons met een houding van `helpt u mij, u weet wat goed voor mij is'. In Amsterdam hebben de klagers zelf meestal al een paar stappen gezet. Een Marokkaanse jongen die bij een telefonische sollicitatie is afgewimpeld, laat vijf seconden later een blank vriendje bellen, dat vervolgens wel wordt uitgenodigd voor een gesprek. Die mensen komen bij ons hun recht halen. Heerlijk.''

Laatst vond ze de glazen pot terug waar al haar buttons uit de jaren tachtig in zaten. Ban de bom. Het roze driehoekje. Kernenergie? Nee bedankt – in alle talen. ,,Ik zou er nu niet meer mee lopen, maar de actiebereidheid van toen mis ik wel. Plakken, folderen, tegenfolderen. Heel serieus, en heel emotioneel. Ik weet nog dat een vriend in de stad toevallig Hans Janmaat van de Centrumpartij tegenkwam, op zijn fiets, en dat hij hem zo van de sokken reed. Dat zou je nu niet meer doen. Die emotionele betrokkenheid was tegelijk de kracht en de zwakte van ons protest.''

Van de hoge gevel aan de overkant kijken de beelden van de grondleggers van het Nederlands kolonialisme, Coen, Daendels en Van Heutsz, haar kantoor binnen. In het strenge gebouw van de voormalige Nederlandse Handelsmaatschappij zit nu een bank. ,,Er gaan vrijwel uitsluitend witte mannen binnen'', zegt Silversmith terwijl ze uit het raam kijkt. ,,En de stoep wordt schoongehouden door een zwarte man.''

Ze kreeg landelijke bekendheid toen twee jaar geleden de affaire-Van der List losbarstte. Volkskrant-columnist Gerry van der List schreef zijn walging over homo's op de Gay Parade van zich af. Het Meldpunt kreeg 75 klachten binnen, waardoor het jaar 1998 als recordjaar de Meldpunt-boeken inging: 560 klachten. In 1999 waren dat er 511.

Silversmith besloot het geval-Van der List voor te leggen aan de officier van justitie. Was deze aangifte niet een uitwas van politieke correctheid? ,,Dat schijnt tegenwoordig een scheldwoord te zijn. Wij zijn niet politiek correct om het politiek correcte. Als Van der List te fel uithaalt naar homo's, grijpen we in. Het is onze mening dat hij daarmee te ver gaat.''

Het is toch niet levensbedreigend als er een grap over je wordt gemaakt?

,,Jij bent geen homo. Je wordt altijd gepakt op je zwakste punt. Ik vond Van der List ook te ver gaan.

,,Ik heb persoonlijk een hogere tolerantiedrempel dan in mijn functie. Ik zou nooit voor mijzelf een klacht indienen. Drie jaar geleden kreeg Janmaat negenduizend gulden boete omdat hij had gezegd: als wij het voor het zeggen krijgen, `dan schaffen wij de multiculturele samenleving af'. Ik snap nog altijd niet dat hij daarvoor is veroordeeld.''

Het Landelijk bureau voor de bestrijding van rassendiscriminatie – een particulier initiatief dat langer bestaat dan de veertig Meldpunten in Nederland – gaf onlangs een persbericht uit, dat het een klacht heeft ingediend over een reclame van Milnerkaas, met een zwarte meneer erin. ,,Daar maak je jezelf zo ongeloofwaardig mee'', zegt Silversmith. ,,De wereld verandert daar echt niet door. En dan een persbericht erbij! We hebben toch al zo'n slecht imago. Bij extreemrechts noemen ze mij altijd Gedankenpolizei. In de media heten wij vaak de morele politie. Onzin, wij kijken zakelijk naar gevallen van discriminatie.''

Klachten zet het Meldpunt af tegen wetten en regels. ,,Je kunt niet alleen maar roepen dat het je niet bevalt. Dat was het grote probleem in de jaren tachtig. Toen hadden we geen non-discriminatiecode, geen Algemene wet gelijke behandeling, geen gedragscodes bij gemeenten en bedrijfstakken. Toen moest je wel met morele argumenten komen. Dat maakt je kwetsbaarder voor het verwijt van morele politie.

,,Mensen zeggen vaak: vul het woord `Turk' in voor een willekeurige belediging, en jullie rennen. Daar zit wel iets in, en dat heeft te maken met de zwakke positie van Turken in de maatschappij. Laatst belden een paar Fransen om te klagen over een krantenartikel. Er stond geschreven dat ten zuiden van België de corruptie welig tiert. Dan leggen we uit: meneer, één zin in een stuk van 150 regels.''

En als het nou één tendentieuze zin was geweest over Turken?

,,Dan lag het wel iets anders. In een recent proefschrift kwam uit dat het erop lijkt dat je je tegenover christenen meer kunt permitteren dan tegenover moslims. Dat is ook zo.''

Vindt u dat terecht?

,,Ja, ik denk van wel. Christenen zijn weerbaarder. Ze zijn ruim vertegenwoordigd in het parlement. Ze zijn ook anoniemer. Je kunt aan iemand zijn hoofd niet zien dat-ie christelijk is. Je kunt wel zien dat iemand Turks is. Dat, gecombineerd met zijn maatschappelijke positie en het feit dat Turken toch altijd al op één grote hoop worden gegooid, betekent dat stukjes over Turken harder aankomen. Dan moet je de bescherming bieden waar mensen recht op hebben.''

Aan de andere kant zegt ze: ,,Ik ken de Nederlandse samenleving. Geven we die bescherming omdat we vinden dat iedereen gelijk behandeld moet worden? Of zit er nog iets van dat oude zendingswerk bij? Het bevoogdende?

,,Mensen kunnen prima met hun Turkse buurman opschieten zolang hij in krom Nederlands aanklopt om te vragen of ze met de belastingformulieren willen helpen. De problemen beginnen pas als hij zichzelf begint te redden. Dan is het ineens een probleem dat zijn schoenen altijd in de gang staan of dat zijn tuintje er zo verwilderd bijligt.''

Klachten over vermeend discriminerende uitlatingen in de media krijgen de meeste aandacht, maar voor Silversmith zijn ze een veel minder belangrijk deel van haar werk dan discriminatie in de harde sectoren. Huisvesting, werk.

Voorbeeld uit Den Haag. Een Nederlandse man en zijn Marokkaanse vrouw die in een `witte' straat wilden gaan wonen, kregen al stenen door de ruit toen ze hun huis schoonmaakten. Brandstichting in de gang, varkensoren door de brievenbus naar binnen gegooid, lawaai. Ten slotte hebben ze onder politiebescherming hun spulletjes weer weggehaald en zijn ze ergens anders heengegaan. Dat is vijf, zes jaar geleden en Silversmith wordt er nog boos om. ,,Ze wóónden er verdorie nog niet eens.'' Later heeft de corporatie er een heel grote zwarte man geplaatst, zegt ze dan met een gelukkige glimlach. Die liet zich niet wegjagen.

Voorbeeld uit Amsterdam. Een Afrikaanse werknemer die door zijn baas consequent kakkerlak wordt genoemd. Of black banana. De `banana' werkte bij een diamantair, de `kakkerlak' in de vleesverwerkende industrie. ,,Heel uitgekookt, die vleesverwerker. Had een voorkeur voor Afrikanen, omdat die minder goed georganiseerd zijn dan Turken en Marokkanen. Die mensen hebben gelukkig een andere baan gezocht. Een advocaat zorgt nu voor de afwikkeling van hun salaris.''

En de baas heeft tien nieuwe kakkerlakken.

,,Wat moet je dan? Je kunt de wereld niet veranderen vanuit je meldpunt. Wij hebben er in ieder geval voor gezorgd dat dáár min of meer is recht gedaan.''

Als die vleesverwerker zijn Afrikanen nou consequent `klootzakken' had genoemd?

,,Dat mag. `Klootzak' mag van de rechter. Dan vragen we wel: wordt u ook wel eens `vuile klootzak' genoemd? Want dat mag niet van de rechter.''

In de vier jaar dat ze in Amsterdam werkt, is er een stijging van het aantal klachten. Daar wil ze geen conclusies aan verbinden. ,,Ik heb niet het idee dat het de foute kant opgaat. Zoals discriminatie zich nu manifesteert in Amsterdam, denk ik niet dat het een bedreiging voor de democratie is.

,,Alledaags racisme komt in grote mate voor. Mensen komen echt niet na één scheldpartij bij ons aankloppen. Dat geldt ook voor allochtonen onderling. Ik herinner me een akelige burenruzie tussen een Arabische Marokkaan en een berber-Marokkaan. Ik zie hem nog zitten, die Arabier, en een achteloos gebaar maken. `Ach mevrouw, het zijn berber-honden.' We trappen allemaal graag naar beneden. Nee, dat probleem is niet opgelost. De berber-Marokkaan is verhuisd.''

Discriminatie van allochtonen onderling is alweer zo'n gevoelig onderwerp. ,,De positie van de vrouw bij Turken is ook zo... huu. Maar daar kunnen wij niet in treden als Meldpunt. Wij kunnen niet zeggen hoe mensen hun gezinsleven moeten inrichten. Het zou griezelig zijn als `wit Nederland' ging zeggen: jullie gezinsverhoudingen kloppen niet. En het zou geen enkel effect hebben ook. Die meiden moeten hun eigen strijd voeren.

,,`Zelfstandig inkomen', `Baas in eigen buik', dat waren onze leuzen in de jaren zestig en zeventig. Die vonden wij waardevol. Maar dat kan ik toch niet beoordelen voor een zwarte vrouw uit Ghana?''

Waarom niet? Is dat te bevoogdend?

,,Ja. Ik ben opgevoed met een atlas waarin Nederland het centrum van de wereld was. Daar moet je je van bewust zijn. Je moet niet alles willen invullen voor andere culturen. Ik wil niet iedereen mijn waarden en normen opleggen.

,,Er heerst in Nederland nog altijd een monocultureel model waar iedereen aan moet voldoen. Gümüs was de goede Turk, omdat hij een net bedrijfje had en zijn zoon zo keurig Nederlands sprak. Maar de invloed van mensen met een kleur is gering, in de politiek, in de kunst en in het zakenleven. De multiculturele samenleving bestaat niet, die hoeft Janmaat helemaal niet af te schaffen.

,,Op het Racism Beat It-festival staan de Turken op een kluitje, de Surinamers op een kluitje, de witte Nederlanders op een kluitje. Het eigene trekt toch het meest. Als mijn collega een telefoontje krijgt van iemand uit Limburg, vervalt hij in zijn eigen taal. Dat mag natuurlijk ook. Als het maar niet doorslaggevend is bij zaken die essentieel zijn.

,,Bij mij in de buurt zie ik Marokkaanse meisjes 's ochtends zwaargesluierd de Albert Heijn binnengaan en die zitten dan de hele dag zonder sluier achter de kassa. Eigenaardig hè. Albert Heijn mag die meisjes niet dwingen hun sluier af te doen, maar ik denk dat het intussen wel gebeurt.

,,Ik heb hier wel eens aan een apothekersassistente met een hoofddoek gevraagd of ze die ook droeg in de praktijk. O nee, zei ze, ik wilde die baan zo graag dat ik mijn hoofddoek er graag voor afdoe.''

Is dat geen hoopvol teken van emancipatie?

,,Wie zegt dat het afdoen van die hoofddoek voor haar emancipatie is? Mijn ideaalbeeld van integratie is eerder dat zij met hoofddoek in de praktijk zit en niemand er een opmerking over maakt, dan dat zij daar zonder hoofddoek zit en er zelf geen probleem van maakt.''