De broeikasdood

Hitte en kou eisen in alle Europese landen slachtoffers. Het broeikaseffect vereist de komende halve eeuw aanpassing, maar hoeft niet tot een grotere sterfte te leiden.

In Nederland sterven de minste mensen als de gemiddelde etmaaltemperatuur tussen de 17,3 en 20,3 °C ligt. De Atheners voelen zich het lekkerst tussen de 22,7 en 25,7 °C. Maar in Finland is de sterfte op een minimum als het buiten 13,3 tot 16,3 graden is.

De mens voegt zich naar de heersende temperaturen. Het broeikaseffect is misschien vervelend voor de ijskappen of voor laaggelegen gebieden, maar we hoeven niet bang te zijn dat de mens zelf niet tegen de verwachte twee graden temperatuursstijging in de komende halve eeuw bestand is. Dit concluderen onderzoekers uit een aantal Europese landen, waaronder dr. A.E. Kunst en prof.dr. J.P.Mackenbach van de Erasmusuniversiteit in Rotterdam, na een vergelijking van sterfte in relatie tot gemiddelde etmaaltemperaturen in Finland, Londen, Nederland, Athene, Baden-Württemberg en Noord-Italië (British Medical Journal, 16 sept.).

Bij erg warm zomerweer loopt de sterfte in grote delen van Europa fors op. Koelt het af, dan stijgt de sterfte minder snel, maar bij extreme kou treedt een piek op. In Athene is het bij `extreme kou' met hoge sterfte overigens gemiddeld 10 °C, 20 graden warmer dan in Finland. Daar, bij temperaturen beneden -10 °C, blijft de sterfte lager dan wanneer daar met 25 graden de hoogste temperaturen heersen. In Londen is de sterfte al op zijn hoogst als de temperatuur net beneden het vriespunt daalt. Deze gegevens stammen uit 1988 tot 1992, toen daar een conservatieve regering bittere verwijten kreeg over bejaarden die in hun tochtige huisjes van de kou stierven omdat ze geen geld hadden om de kachel te stoken. Grieken kunnen beter tegen een etmaaltemperatuur van 30 graden dan tegen een etmaal waarin de temperatuur gemiddeld niet boven de 10 graden komt.

In Nederland stijgt het aantal doden met een factor 1,3 bij iedere graad die de dagtemperatuur boven de 20 °C stijgt. Jaarlijks vallen er in Nederland 53 hittedoden per miljoen inwoners. In Athene zijn dat er 445 per miljoen per jaar. De Grieken leven dan ook 63 dagen per jaar boven hun temperatuur met minimumsterfte. De gemiddelde etmaaltemperatuur die optimaal is voor het Nederlandse leven wordt echter jaarlijks maar 18 keer overschreden.

Kou en hitte zijn vooral ongemakkelijk voor oude mensen die door een gebrekkige bloedcirculatie hun lichaam onvoldoende kunnen afkoelen of warm houden. Mensen die niet aan hitte gewend zijn gaan extreem zweten, verliezen vocht en zout waardoor hun bloed te veel cellen gaat bevatten (te dik wordt). De kans op bloedstolsels en hart- of herseninfarcten en longembolieën stijgt dan. Gewenning aan de warmte gaat snel en is vooral het gevolg van zoutterugwinning uit het zweet.

De adaptatie verloopt weliswaar snel, maar gedragsveranderingen (siësta op het heetst van de dag) en wijzigingen aan gebouwen en infrastructuur gaan veel trager. Het ziet er dan ook naar uit, schrijven de onderzoekers, dat in het zuiden van Europa de broeikastemperaturen wel wat meer slachtoffers gaan eisen. Dat wordt gecompenseerd door een afname van sterfte door kou, ``hoewel dit weinig geruststellend is voor de mensen die door de hitte worden getroffen,'' geven de onderzoekers toe.

Ze bepleiten de installatie van ventilatoren in huizen en tehuizen van kwetsbare, meest oudere mensen in de gematigde klimaten. De oudjes in Zuid-Europa moeten air-conditioning krijgen.

Een Amerikaanse commentaar in het British Medical Journal bepleit de Amerikaanse modelaanpak. Op zeer hete dagen spaar je levens met een waarschuwingsdienst die de lokale media waarschuwt. Die adviseren om in een air-conditioned omgeving te blijven en veel te drinken. Zorgverleners en buddy's bezoeken de kwetsbare alleenstaanden en kijken of ze zich aan de maatregelen houden. Een speciale hitte-informatietelefoon verschaft informatie. De energiebedrijven moeten tenslotte het afsluiten van wanbetalers staken. De Europese onderzoekers stellen daarentegen de koele vraag of de sterfte bij hitte niet vooral mensen treft die toch al terminaal zijn. Na een hittegolf daalt de sterfte meestal meetbaar.