Voelen vissen pijn?

Mijn kat Dorus is ziek. Sinds een week eet hij bijna niks meer. Hij is erg vermagerd. En drinken doet hij ineens heel veel. Ik heb hem naar de dierenarts gebracht. Na een grondig onderzoek vertelt de dierenarts me dat Dorus een ernstige nierziekte heeft. Ze vraagt hoe oud Dorus is. Vijftien jaar, zeg ik. Volgens de dierenarts is het dan ook niet vreemd dat Dorus ziek is geworden. Dat gebeurt nou eenmaal met oude katten.

Ik vraag de dierenarts of Dorus pijn heeft. Ze denkt van niet. Maar ik zie aan haar dat ze het niet zeker weet. Kunnen dieren pijn voelen? Wat is dat eigenlijk, pijn? Als je met je vinger tussen een deur komt schreeuw je het uit van de pijn. AUW! Pijn is een waarschuwing. Er dreigt gevaar. De pijn zorgt ervoor dat je het gevaar uit de weg gaat.

Stel je houdt de wijsvinger van je linkerhand in een kaarsvlam. Zenuwcellen in die vinger merken dat meteen en versturen razendsnel een alarmsignaal. Het signaal raast door je vinger. Door je arm. Door je borstkas. Naar je ruggegraat. Daar schiet het omhoog. Via de ruggegraat gaat het naar de hersenen. Die krijgen het bericht binnen. PIJN! Meteen sturen de hersenen een bericht terug. Via de ruggegraat, de borstkas naar de vinger. Je trekt de vinger uit de vlam. Alles gebeurt in een fractie van een seconde.

Zenuwcellen die je waarschuwen voor pijn, heten nociceptors. Ze zitten verborgen in je huid en lopen, als telefoondraden, naar je hersenen. Ze registreren hitte en kou. Als je wordt geknepen of geschopt reageren ze meteen. Als je een gevaarlijke stof, zoals zoutzuur, op je huid krijgt slaan ze alarm. Nociceptors komen vooral voor in je handen, je gezicht en onder je voeten. In je lippen en vingertoppen zijn ze heel dicht gezaaid. Op een vierkante centimeter kunnen er wel 800 nociceptors liggen.

Ook katten hebben nociceptors. In hun snorharen, in hun voetzolen. Honden hebben ook nociceptors. Alle zoogdieren hebben ze. En ook bij vogels zijn ze ontdekt. Van vissen, reptielen en amfibiën denkt men dat ze nociceptors hebben, maar helemaal zeker is dat nog niet. De nociceptors bij de kat en de hond lopen via de ruggegraat naar de hersenen, net als bij de mens. En de manier waarop zenuwcellen hun signalen versturen, is bij de mens hetzelfde als bij de duif, de krokodil en de kikker. Daarom denkt men tegenwoordig dat zoogdieren, vogels, reptielen, amfibiën en vissen ook pijn kunnen voelen, net als de mens. Trap een hond maar eens op zijn staart, of een kat op een poot.

Bij ongewervelde dieren werkt het niet zoals bij de mens. Vlinders, vliegen, bijen en wormen missen nociceptors. Deze dieren hebben ook geen hersenen zoals de mens. Daarom denkt men dat de ongewervelde dieren geen pijn voelen. Tenminste, niet zoals de mens pijn voelt. Alleen de inktvis, die zou wel pijn voelen. Maar ook vlinders, spinnen en kreeften reageren op gevaar. Als je een vlinder een stuk uit zijn vleugel trekt met een pincet, vliegt hij meteen weg. Hij voelt dus wel iets. Maar of je dat pijn kunt noemen? Niemand die het weet.

Nociceptors liggen trouwens niet alleen in je huid, maar door je hele lichaam. In je hoofd, je maag, je nieren. Ook daar reageren ze op dingen die schadelijk kunnen zijn. Een steentje in je nieren kan voor erg veel pijn zorgen, een maagzweer ook. Of mijn kat Dorus last heeft van zijn nierziekte, weet ik niet. Hij kan het me helaas niet vertellen. Lekker voelt hij zich niet, want hij zit bijna de hele dag wat stilletjes op de tafel. De dierenarts besluit hem een infuus te geven waardoor zijn nieren worden schoongespoeld. En Dorus krijgt nu een speciaal dieet. Daarmee kan hij er weer even tegen. Maar helemaal beter wordt hij nooit meer. Goeie, ouwe Dorus.