`Schoonheid en pijn tellen voor mij'

De in New York wonende Ierse schrijver Colum McCann hoopt dat na het lezen van zijn nieuwe roman `Alles in dit land' de Ierse problemen met andere ogen bekeken zullen worden.

Een gesprek met een Ierse barman in New York vormde de directe aanleiding voor Everything must (Alles in dit land), het nieuwe boek van de Ierse schrijver Colum McCann. Eerder verschenen van hem de verhalenbundel Fishing the sloe-black river (Vissen in de nachtzwarte rivier) en de romans Songdogs (Zanghonden) en This side of brightness (Het verre licht), over de daklozen die de metrotunnels van New York bevolken. Alles in dit land bestaat uit drie verhalen, die zich afspelen in en vlakbij Noord-Ierland, ten tijde van de troubles. McCann woont in New York, maar is een paar dagen in Ierland voor de uitreiking van de prestigieuze IMPAC-award, waarvoor hij – samen met onder anderen Alice McDermott, Toni Morrison en Nicola Barker, de uiteindelijke winnaar – genomineerd was.

Thuis bij zijn ouders in een voorstadje van Dublin, vertelt de schrijver hoe hij ertoe kwam om te schrijven over zo'n gevoelig onderwerp. ``De eigenaar van deze Ierse bar in New York, ongeveer het hoofdkwartier van Sinn Fein daar, verklaarde tegenover mij dat Ierse schrijvers, vooral uit de Republiek, geen interesse meer hebben in het noorden. Dat ze niets meer geven om loyalisme en nationalisme en alleen over universele zaken willen schrijven. Tegelijkertijd wilde ik mijn eigen geweten over Noord-Ierland onderzoeken. Ik realiseerde me wel dat ik het risisco liep om van propaganda voor de ene, dan wel de andere kant beschuldigd te worden. Daarom besloot ik om de verhalen vanuit het perspectief van kinderen te vertellen. Kinderen begrijpen de politieke situatie nog niet volledig, krijgen er alleen af en toe een glimp van te zien. Wel dragen ze al een politieke geschiedenis met zich mee.''

Egoïsme

Hoewel McCann al jaren in New York woont en plannen heeft om binnenkort naar Italië te verhuizen, blijft hij zich Iers voelen. ``Juist als je weg bent, word je je meer bewust van je eigen cultuur, hoe je gevormd bent door het landschap en het weer. James Joyce heeft eens gezegd dat hoe langer hij weg was, hoe meer hij stukjes van Ierland tegenkwam in alles om hem heen,'' zegt hij. ``Het schrijven van Het verre licht was voor mij een manier om te accepteren dat ik in een ander land woon, in een vreemde cultuur leef. Net als de tunnelbewoners in het boek eigenlijk. Zo is het schrijven van ieder boek een persoonlijke zoektocht. Ten tijde van Zanghonden was ik bezig met de vraag of ik over mijn familie zou schrijven, ook al zou het kwetsend zijn. De vader in het boek kiest voor zijn kunst en ruïneert daarmee zijn gezin. Ik ben tot de conclusie gekomen dat ik dat nooit zal doen. Veel schrijvers en kunstenaars zeggen dat je moet lijden voor je werk, maar eigenlijk is dat puur egoïsme. Voor mij is er niets belangrijker dan mijn gezin en mijn kinderen. Dáár geef ik alles voor op. Als ik dan nooit meer een ander boek kan schrijven, oké.''

Zowel Ierse als Engelse recensenten merkten op dat alle betrokken politici in Noord-Ierland er goed aan zouden doen Alles in dit land te lezen. Een bewijs dat McCann niet alleen mooie en gevoelige verhalen vertelt, maar ook zijn doel heeft bereikt met dit boek. ``Ik wilde duidelijk maken hoe ingewikkeld de situatie is,'' zegt hij immers. ``De vader in het verhaal `Hout', bijvoorbeeld, is niet het soort man die je in traditionele Ierse literatuur over het noorden tegenkomt. Hij is een protestant en conservatief, maar hij is geen Orangeman en hij gelooft niet in de oranjemarsen. En hij is geen sterke vaderfiguur omdat hij een beroerte heeft gehad en invalide is. Ik wilde de menselijke kant van de troubles laten zien. Toen Het verre licht uitkwam, kwamen er mensen naar me toe die zeiden dat ze daklozen nu met andere ogen bekeken. Dat was voor mij het grootste compliment. Ik hoop dat Alles in dit land ook dat effect heeft, dat degenen die het lezen Noord-Ierland beter begrijpen. En dan niet alleen de politieke situatie, maar vooral het menselijke aspect.''

Kajak

In het verhaal `Hongerstaking' speelt een ouder echtpaar uit Litouwen, dat hem meeneemt in hun kajak, een belangrijke rol voor de hoofdpersoon, een jongen in de puberteit. Dat zij holocaustslachtoffers zijn komt slechts vagelijk aan de orde. ``Ik ben blij dat niet alle lezers dat aspect oppikken,'' zegt McCann zelfs. ``Want uiteindelijk is het geen verhaal over de holocaust, maar over de hongerstaking. De vrouw vertelt de jongen op een gegeven moment: `Op een dag zul je leren dat pijn niet meer als een verrassing komt', dat is een van de weinige verwijzingen naar hun verleden. Als de jongen aan het eind van het verhaal de kajak kapot slaat, kijkt het echtpaar toe en doet verder niets. Ze begrijpen zijn pijn en wanhoop.''

In tegenstelling tot sommige lezers, vindt de schrijver zelf het einde van het verhaal niet pessimistisch. ``Ik vind het een heel teder einde,'' legt hij uit. ``Het is een moment van liefde vermengd met geweld, en dat geweld proberen deze mensen te begrijpen. Eigenlijk is dat de essentie van het hele boek: aanschouw het geweld en zie of je het kunt begrijpen. Want als je het kunt begrijpen, kun je er wellicht een einde aan maken.''

Ook in McCanns vorige boeken waren liefde en schoonheid vaak verweven met pijn en geweld. Zo hadden de tunnelbewoners in Het verre licht een hard bestaan, maar genoten ze intens van kunst en elke vorm van liefde die in hun leven verscheen. ``Dat is ook wat telt voor mij, pijn en schoonheid,'' zegt de schrijver. ``Maar dat is in mijn schrijversleven. Je ziet waar ik vandaan kom: een gelukkige, middle-class familie. En ik heb een harmonieus leven; een appartement in New York, een gezin. Als ik over mezelf zou schrijven, een man die zijn kinderen naar de crèche brengt, twee keer per week gaat voetballen, iets te veel rookt en drinkt– dat zou enorm saai zijn. Ik weet ook niet waarom ik wil schrijven over volkomen tegengestelde levens. Ik weet alleen dat als ik schrijf, ik ze kan voelen. En dat dit is wat ik móet doen. Ik kan alleen maar hopen dat het wat doet met de mensen die mijn verhalen lezen, dat het ze laat lachen of huilen.''

Hoewel McCann vindt dat hij geen optimistische of opgewekte schrijver is, zijn er toch genoeg momenten van hoop in zijn werk. Ook in de verhalen in Alles in dit land. McCann: ``Ik wil laten zien dat er mensen zijn die openstaan voor veranderingen. De Britse soldaten zijn geen slechteriken, de protestantse vader is geen doorsnee protestant, zelfs de jongen is geen doorsnee puber, ook al gieren de hormonen door zijn lijf. Er zit meer in ieder mens. De politici willen ons onderverdelen in katholieken en protestanten, republikeinen en unionisten. Maar in werkelijkheid zijn we van alles een beetje.''

Colum McCann: Everything must. Phoenix House, 160 blz. ƒ39,95 (pbk). De vertaling, `Alles in dit land', van Frans der Wiel, verschijnt eind deze maand bij De Harmonie, 168 blz. ƒ29,90. Alle overige genoemde titels zijn eerder in het Nederlands verschenen bij De Harmonie.