Overdaad in een verlangende wereld

``De meeste mensen hebben een eenzijdig beeld van de Indiaanse roman.'' In een interview met deze krant stelde de Brits-Indiase auteur Amit Chaudhuri (Calcutta, 1962) vorig jaar dat schrijvers als Salman Rushdie en Vikram Seth de weg hebben vrijgemaakt voor een nieuwe generatie Indiaas-Engelse auteurs, maar dat het publiek bij een hedendaagse Indiase roman vuistdikke boeken verwacht ``waar alle streken van het land en lagen van de bevolking in worden verweven, liefst op magisch-realistische wijze.''

Chaudhuri's werk doet in de verste verte niet denken aan de `Great Indian Novel'. Zijn oeuvre bestaat uit vier dunne romans, waarin voor gewone, wat onopvallende mensen de hoofdrol is weggelegd. Chaudhuri richt zich op hun alledaagse beslommeringen, gedachten en herinneringen. De stijl is realistisch, zonder wollige opsmuk. Opvallend is de afwezigheid van een drama of een duidelijke plot. Het Britse publiek waardeert Chaudhuri's geluid, misschien wel omdat zijn modernistische aanpak doet denken aan het werk van de door hem zo bewonderde D.H. Lawrence en Virginia Woolf. Zijn debuut, A Strange and Sublime Address, over een jongen die de zomer doorbrengt bij familie in Calcutta, won meerdere Britse literaire prijzen, waaronder die voor het beste debuut, en ook zijn tweede boek, Afternoon Rag, over een Britse student die moet kiezen tussen twee vrouwen, werd in Engeland bekroond. Zijn derde roman, Freedom Song, over twee families in Calcutta, werd alom geprezen vanwege het unieke lyrische proza. In zijn nieuwste en vierde roman, A New World, schrijft Chaudhuri in dezelfde beeldende stijl over de verlangens en beslommeringen van gewone mensen. Hij kan het goed: A New World is een mooi boek.

A New World beschrijft het bezoek van de zevendertigjarige econoom Jayojit en zijn zoon Bonnie aan Jayojits ouders in Calcutta. Voor Jayojit betekent het een terugkeer met India na meer dan elf jaar. Hij emigreerde als student naar Amerika, trouwde daar met een Indiase vrouw en uit dat huwelijk werd een zoon geboren, Bonnie. Zijn vrouw kreeg een relatie met haar gynaecoloog en het huwelijk strandde – als lezer komen we niet te weten wat er precies is gebeurd. Na een lange echtscheidingsprocedure heeft Jayojit tenslotte het voogdijschap over zijn zoon gekregen en besloten dat hij een poosje met hem naar India wil. Voor Bonnie is het de eerste keer dat hij kennismaakt met het land van zijn vader en moeder. Jajoyit wil een nieuw boek schrijven, maar hij kan zich slecht concentreren. Geconfronteerd met het traditionele huwelijk van zijn ouders, overdenkt hij zijn eigen mislukte huwelijk. Terwijl zijn zoontje met wat plastic dinosauriërs speelt, wandelt Jayojit door de straten van Calcutta, waar hij onder meer een boekhandel bezoekt. Een aanleiding voor Chaudhuri om zijn mening over de Great Indian Novel nog eens te ventileren: `Hij staarde met enig scepticisme naar de boeken van Indiase schrijvers. ``Ze zien er niet alleen licht uit, ze wegen ook niks,'' dacht hij, terwijl hij een boek in zijn hand woog; met een theatrale geste – maar er was niemand om het op te merken – pakte hij een nieuwe paperback op, A Suitable Boy.'

Chaudhuri is niet de enige Brits-Indiase auteur die welbewust afstand neemt van de Great Indian Novel. Zijn werk vertoont een sterke verwantschap met dat van Pankaj Mishra, wiens debuut The Romantics, vorig jaar laaiend enthousiast werd onthaald in Europa. The Romantics is, net als A New World, een `trage' roman zonder een dramatische hoogtepunt, waarin we kennismaken met verschillende personages die terugdenken aan hun leven terwijl India als achtergronddecor de beelden verschaft die de herinneringen aanwakkeren.

In India werd The Romantics met de grond gelijk maakt. Rukmini Bhaya Nair, een belangrijke recensent in Delhi, nam daarbij het voortouw. Het boek zou vooral voor westerlingen geschreven zijn: Mishra bevestigt niet alleen het stereotype van de nederige en weinig daadkrachtige Indiër, maar geeft ook op elke bladzijde tekst en uitleg bij typische Indiase gewoonten, met name bij het voedsel. Gevolg is dat de Indiërs worden buitengesloten. In het Westen zou men zich bovendien ook blind hebben gestaard op de zogenaamde lyrische schoonheid, maar in feite is de stijl saai en uitgesponnen.

Eigenlijk gaat deze kritiek ook op voor A New World. Ook in deze roman vliegen de details van Indiase gerechten je om de haverklap om de oren. Er wordt steeds netjes uitgelegd van welke gerechten de in het Westen opgegroeide Bonnie ziek zou kunnen worden. De personages zijn allerminst daadkrachtig te noemen, en wie niet van `uitgesponnen' houdt, zal A New World ongetwijfeld `saai' vinden en buitengewoon traag. Maar wie de beeldende kracht waarmee het verhaal wordt verteld kan waarderen, vind grote schoonheid juist in de uitvoerig beschreven alledaagse gedachten en beslommeringen van verschillende personages.

Anil Ramdas schreef op 15 mei in deze krant een verhelderende column over The Romantics, een roman die hij prachtig vond. Hoewel hij de kritiek van Bhaya Nair, namelijk dat het boek voor westerlingen zou zijn geschreven, kon bevestigen, vond hij dit niet reden genoeg om The Romantics af te wijzen. `Waarom zou de Indiër Pankaj Mishra alleen of voornamelijk voor Indiërs moeten schrijven? (–) Als er één ding is wat grenzen overschrijdt is het de literatuur wel en Mishra heeft de Indiërs niet buitengesloten, maar zijn Westerse lezers ingesloten.' En dat geldt ook voor Chaudhuri.

``Ik hou van een zekere mate van onafheid,'' vertelde de schrijver in het interview met deze krant (Boeken 1-10-99). Die voorliefde zien we met name terug in het einde van A New World. Terwijl Jayojit samen met zijn zoon weer in het vliegtuig zit op weg terug naar Amerika, beschrijft hij het eten dat hij van Air India krijgt voorgeschoteld. Hij bladert verder wat door de krant en besluit het `redactioneel een tweede kans te geven'. Met deze overpeinzing van Jayojit eindigt het boek. Waarover dat redactioneel gaat en waarom het een tweede kans krijgt, weten we niet. Het maakt niet zoveel uit. De lezer blijft verbluft achter, met in zijn handen de rustige, verlangende wereld van Chaudhuri. A New World is een van die wonderlijke boeken die aanvankelijk misschien wat afstoten wegens de afwezigheid van een duidelijke plot en de overdaad aan gedetailleerde uitweidingen, maar die je na lezing nog lang blijven bezighouden; een roman die je alleen daarom al met de dag mooier gaat vinden.

Amit Chaudhuri: A New World. Picador, 200 blz. ƒ49,95 (geb.), ƒ34,95 (pbk)