Schubbekutteveen (slot)

Deze laatste aflevering in een miniserie over fictieve plaatsnamen heeft even op zich laten wachten, want er waren érg veel reacties te verwerken (alleen al ruim vijfhonderd e-mailtjes) en een mens moet af en toe met vakantie. Bovendien bleek de materie weerbarstiger dan verwacht.

Dacht ik aanvankelijk dat nepplaatsnamen meestal zijn gevormd uit wat taalkundigen een betekenisdragend element noemen, gevolgd door een geografisch element, in de praktijk blijken er veel meer vormen voor te komen. In Aarlanderkutkachelveen bijvoorbeeld, geen plaats die in de Bosatlas voorkomt, is Aarlanderveen uitgebreid door er kutkachel tussen te voegen.

Er wordt gespeeld met afkortingen (inwoners van Breda zeggen dat ze naar Cuba gaan, als afkorting van Chaam, Ulvenhout, Bavel en Alphen) en men speelt met de uitspraak. Geliefd grapje in Groningen en omgeving: we gaan dit jaar naar Thailand. Wat, helemaal naar Thailand? Nee, naar 't ailand, dat wil zeggen Schiermonnikoog of een ander waddeneiland.

Er zijn complete fantasienamen, zoals Bornebokki of Koepoekeradeel, en fictieve plaatsnamen die zijn opgebouwd uit een eigennaam plus een geografisch element, zoals Oehoeboeristan. Oehoeboer zal zijn geïnspireerd op Oehoeboeroe, de naam van de pedante uil in `Paulus de Boskabouter'. Stan is Perzisch voor `land'.

Dat fictieve plaatsnamen met stan zo populair zijn in het Nederlands – er zijn er minstens twaalf, van Absurdistan tot Verweggistan – is te danken aan de vertalers van Donald Duck. Dit vrolijke weekblad verschijnt sinds 1952 in het Nederlands en de vertalers stellen er een eer in om gekke plaatsnamen te verzinnen.

Namen als Brutopia, Duckburg, Duckstad, Eendhoven en Eimuiden zijn niet in het algemene spraakgebruik doorgedrongen, maar Afgelegerije en Verweggistan wel. Verweggistan staat in alle grote woordenboeken en zelfs in het Groene Boekje. Wie het heeft verzonnen, en wanneer precies, bleek helaas niet te achterhalen. De naam dateert in ieder geval van voor 1970.

Veel fictieve plaatsnamen zijn ouder dan ik had gedacht. Het verschijnsel om Nederlandse plaatsnamen te vertalen in het Frans, Duits of Engels was zeker al bekend omstreeks 1930. Namen als Andijviegarijp en Boerenkoolstronkeradeel zijn door de schrijver Piet Bakker al in 1948 opgetekend. Nergenshuizen doet het al goed sinds de 16de eeuw en is still going strong (zo figureert het in zeker vijf boektitels). Bommelskonten gaat ook al eeuwen mee, in vele varianten en gevolgd door diverse uitbreidingen (zoals `Hij gaat naar Bobbeltjeskonte, water halen, drie uur boven de kippenhemel'). En er zijn veel varianten op diverse thema's, zoals: waar gaan jullie dit jaar naartoe? Naar Environs la maison, naar Rondhuizen, Rundumhausen, Rundhausen of Umhausen – allemaal manieren om te zeggen: wij blijven thuis.

Een kleine toevoeging kan een bestaande plaatsnaam veranderen in een fictieve. In het kamp Ravensbrück zongen de vrouwen in 1945: ,,Als ik bij mijn machine zit te denken/ Aan Ravensbrück Les Bains dat zalig oord/ Die plaats bekend om al zijn mooie vrouwen/ Zie 'k weer wat daar mijn oog heeft bekoord.'' Tiel werd Tièl aux Bains; andere korte toevoegingen zijn am Niederrhein, am Rhein en am See. Ook lange toevoegingen zijn populair: ,,Wij gaan naar Chat Sable sur Mer, zo'n 500 kilometer boven Parijs'' (lees: Cadzand).

Mijn indruk is dat die nepvertalingen typisch Nederlands zijn, maar ik kan me vergissen.

Het gebruik van fictieve plaatsnamen is in ieder geval zeer internationaal. In eerdere afleveringen stonden al Engelse en Afrikaanse voorbeelden.

Hier nog enkele Duitse: Dingskirchen, Dummsdorf, Hinterniedertupfenhausen, Hintertupfingen, Kleinkleckersdorf, Kyritz an der schiff- und kackbaren Knatter, Neuhinterobersauerkrauthausen am Rhein, Oberniederbumsbach en Saalbach-Hintergarten.

De Fransen hebben het onder meer over: Fouilly-les-Oies,Perpète-les-Oies, Pétaouchnouck, Romorantins, Trifouilly-les-Oies, Tripatouille-les-Oies en Tryphème.

Voor aanvullingen: sanders@nrc.nl of per post. Vermeld s.v.p. ook waar, wanneer en onder welke omstandigheden de fictieve plaatsnamen zijn gehoord.