Familie is grimmig en grappig drama

Aanvankelijk lijkt Familie de verkeerde, veilige kant op te gaan. Schrijfster Maria Goos en regisseur Willem van de Sande Bakhuyzen zijn bekend van de tv-serie Oud geld. Nu ze voor Het Toneel Speelt een toneelstuk hebben gemaakt, over een uit de hand lopende familiereünie in een Zwitsers chalet, zou je een `Oud Geld in Zwitserland' verwachten: de familiegeheimen die langzaam worden onthuld; de oude ruzies die worden uitgevochten; en uiteindelijk houdt iedereen toch van elkaar. Het blijft familie. Een heerlijk, maar voorspelbaar well-made play.

Aanvankelijk gaat het ook zo. De hoofdpersonen worden geïntroduceerd als karikaturen: de horkerige accountant (Peter Blok); de mobiel kwekkende villatrut (Betty Schuurman); het zoekende kruidenvrouwtje (Marisa van Eyle); de drinkende, mislukte schrijver (Bart Klever); de slappe vader (Bram van der Vlugt). Vooral de villatrut werkt op de zenuwen. Die is al zo vaak vertoond. Schuurman speelt haar veel te druk en overdreven, ieder woord met een gebaar onderstrepend. Het verhaal lijkt ook al te voorspelbaar. Mama (Petra Laseur) heeft kanker, voor de laatste maal komt de familie bijeen om elkaar `een mooie herinnering' te bezorgen. Dat gaat natuurlijk fout.

Maar dan neemt Peter Blok de zaak over. Zijn horkerige zakenman is dronken en lucht zijn hart: ,,Papa met de boodschappen en mama met haar gezwel. Natuurlijk: benoemen. En ook best wel met een vleugje humor. Toch niet alleen maar kommer en gezwel. Ja, ik weet wel waarom jij zo naar mij kijkt. Ik val jou mee.'' Blok maakt er een schitterende komische scène van waarin hij zijn grote lichaam en zijn domme blik optimaal benut. Dronken zwalkt hij van triest, dromerig poëtisch, woedend, naar kinderlijk vrolijk. Het drinkgelag mondt uit in een dansje dat hij met zijn zuster maakt. Met log zwaaiende armen zingt hij het titellied uit de musical Hair.

De bevrijding van de accountant, `meer drinken, meer schelden', duurt de rest van de avond, waardoor Familie een heel ander toneelstuk wordt. De karikaturen uit het begin worden overboord gezet – een nogal rigoureuze omslag – en alles draait verder om Blok. De anderen spelen, eenmaal verlost van hun karikaturale rol, scherp en komisch, maar krijgen van regisseur en schrijver veel minder ruimte dan Blok, die hierdoor een van de mooiste rollen in zijn loopbaan speelt.

Over de regie van Van de Sande Bakhuyzen valt wel wat te klagen. De vage proloog en epiloog in de duisternis, met stemmen op de band die deels onverstaanbaar zijn, is te gewild modern, en past niet bij de rest van het stuk. Van de Sande Bakhuyzen zet zijn spelers soms ook lelijk neer – frontaal voor het publiek bijvoorbeeld. Verder richt de mislukte schrijver Bart Klever zich plotseling tot de zaal om twee stukken verhaal aan elkaar te praten; een storende stijlbreuk. Maar dat doet er allemaal niet zoveel toe omdat Familie zo onweerstaanbaar grappig en toch niet luchtig is.

Ook onverwacht is dat er na de ruzies helemaal geen verzoening komt. Op drift geraakt door het feminisme, de jaren zestig, is de kille moeder er nooit geweest voor haar kinderen. Zij kunnen daardoor geen fatsoenlijk huwelijk onderhouden en vluchten in saai werk of de tarot. De familie is nooit een eenheid geweest en vindt elkaar slechts in één gemeenschappelijk gevoel: `mama moet dood'. Familie verandert van een well-made play in een opgewekt grimmige offerrite.

Consequent van Maria Goos is dat ze het sentiment niet toelaat en de luid uitgesproken doodswens geenszins relativeert. Omdat Laseur geen kans krijgt om sympathie te wekken voor haar moederrol, vindt ook het publiek dat ze dood moet. Wrang wordt het hierdoor niet, niemand vindt het immers erg dat ze sterft. Sterker nog, de moeder was in feite al dood voor het stuk begon. De familieleden kunnen de vreselijkste dingen zeggen zonder dat de lachsalvo's verstommen. Meedogenloos en medeplichtig ligt het publiek in een deuk als moeder de sneeuwnacht inloopt en haar man haar naschreeuwt: `kankerwijf!'

Voorstelling: Familie door Het Toneel Speelt. Tekst: Maria Goos. Regie: Willem van de Sande Bakhuyzen. Gezien: 18/9 Stadsschouwburg Amsterdam. Tournee t/m 23/12. Inl. (020) 5237767.