`Alles moet lekker klinken'

Martine Bijl vertaalde de musical `42nd Street' die zondag met veel succes in première ging. ,,Ik wéét hoe het is om een tekst te zeggen of te zingen, ik denk dat dat verschil maakt.''

Het is haar eerste musical-vertaling, maar Martine Bijl heeft weinig van een debutante. In de jaren tachtig schreef ze voor haar eigen theatershows regelmatig liedteksten op bestaande musical-nummers en sinds ze niet meer optreedt, vertaalt ze comedy-series voor het tv-bedrijf van Joop van den Ende. ,,Dat is een uiterst prettige bezigheid,'' zegt ze, ,,die geheel bij mijn karakter past: thuis zitten peuteren tot ik het goed vind. Toen ik zelf nog speelde, vond ik het maken van de voorstelling ook altijd veel leuker dan die teksten avond aan avond te moeten opzeggen.''

De vertaling die Martine Bijl maakte van de musical 42nd Street, die zondag in première ging en tot eind juni op tournee is langs de grootste theaters van het land, wordt gekenmerkt door pakkende en soepel zingbare zinnetjes. Nergens hoeven haar teksten zich in bochten te wringen om in de maat te blijven, en toch gaat van de oorspronkelijke betekenis niets verloren. Het is alsof die liedjes in de Nederlandse versie al jarenlang bestaan, zo vanzelfsprekend klinken ze.

Ze is gewoon op pagina 1 begonnen, zegt ze, en kon zich zodoende verheugen op de afwisseling van dialogen en liedteksten. Wat haar soms stoorde, was de losse structuur van 42nd Street. Voor de in 1980 geconcipieerde theaterversie had men niet genoeg aan de songs die Harry Warren en Al Dubin in 1933 voor de film schreven, zodat er andere nummers van dit duo aan werden toegevoegd. Het gevolg is echter dat die inhoudelijk los staan van het verhaallijntje. ,,Het liefst had ik die teksten zodanig vertaald dat ze toch naar het verhaal zouden verwijzen. Het leek me dat er allerlei leuke mogelijkheden waren om dat te doen, door te spelen met dubbele betekenissen. Maar dat mocht niet.''

Als regisseur van de Nederlandse productie bleek Mark Bramble, co-auteur van de theaterversie en zodoende ook mede-eigenaar van de opvoeringsrechten, weinig heil te zien in aanpassingen van zijn succesformule. Hij liet de Nederlandse teksten terugvertalen in het Engels en zag er strikt op toe dat die zo dicht mogelijk bij het origineel zouden blijven. Slechts bij hoge uitzondering wist de vertaalster een nummer als Sunny side to every situation te ironiseren door de niets-aan-de-hand-en-kop-op-strekking te overdrijven: ,,Krijg je slaag van je man / wees verstandig en geniet ervan.'' De regisseur fronste zijn wenkbrauwen. ,,Het mocht pas toen ik zei dat daar gegarandeerd een lach op zou komen. Maar ik had ook nog wel een paar andere plekken geweten voor zo'n grapje. Het spreekt vanzelf dat zo'n musical heel veel vakmanschap en toewijding vergt, maar dat betekent nog niet dat je niet af en toe je tong in je wang mag steken.''

Het was echter, merkte Martine Bijl, ten strengste verboden tijdens het werken aan 42nd Street het woord camp te laten vallen. ,,De oorspronkelijke ondertitel, a song and dance extravaganza, sprak mij zeer aan. Ik had er graag onder willen zetten: een theatersprookje. Uiteraard moet het met de grootst mogelijke ernst worden gespeeld, maar tegelijk zou je moeten kunnen zeggen: het is maar een malligheidje, in werkelijkheid gáát het natuurlijk helemaal niet zo achter de schermen van Broadway, het is een sprookje, en vanavond doen we net alsof. Zo zag ik het voor me. Maar dat was niet de bedoeling. De illusie mocht niet te veel worden verstoord.''

Toch ziet ze reden tot tevredenheid over haar bijdrage aan het succes, te meer nu daaraan in bijna alle kritieken waarderende woorden zijn gewijd. ,,Ik wéét hoe het is om een tekst te zeggen of te zingen'', stelt ze vast. ,,Ik denk dat dat verschil maakt. Van de spelers heb ik ook complimenten gehad, omdat het zo prettig te zingen was. Terwijl ik eraan werk, zit ik alles op te zeggen of te zingen. En als ik dat kan, kunnen zij het óók. Als je niet zelf gewend bent te zingen, zijn er dingen die je niet kunt weten. Dat je geen geknepen e op een hoge noot moet zetten, bijvoorbeeld, want dat klinkt niet prettig. Alles moet lekker klinken, en dat voel je misschien beter aan als je zelf ook zingt.''

Martine Bijl koestert geen plannen om nu zelf een musical schrijven, of een comedy-serie, of een tweede toneelstuk na haar niet geslaagde debuut Walters hemel. ,,Die verantwoordelijkheid laad ik voorlopig liever niet op me'', zegt ze. Maar nog eens een musical-vertaling? ,,Graag.''