Nieuw tijdperk

Als ik Rembrandts atelier betreed is het muisstil. De kunstenaar zit geconcentreerd te werken aan een groot paneel, een stilleven dat zo te zien bijna af is. Het onderwerp staat op een tafel bij het open raam: een schaal met sierkalebasjes, een zware groen-glazen pot, een houten bakje, een blauwe spanen doos, een lap, een stok. Daarboven het raam, dat naar binnen opengaat. De vuurrode sponning rond het glas-in-lood vormt een prettig contrast in het nogal grijzige geheel. De schilder neemt een penseel en zet een haarfijn streepje wit tegen de rand van de donkergroene pot. Als hij zijn hand wegtrekt zie je het haast niet meer, maar toch doet het iets.

Zachtjes vraag ik of ik iets mag vragen; je weet immers nooit wat je aanricht met het verbreken van zo'n stilte. De schilder draait zich half om en zegt rustig: ,,Ja, ik was eigenlijk net van plan iets te gaan vertellen.''

,,Dames en heren.''

Het hoge woord is er uit. Achter in het atelier zitten zeker twintig mensen, moderne mensen op moderne stoelen, aandachtig te kijken naar het werk van 's kunstenaars handen. Niet Rembrandts handen natuurlijk. Henk Helmantel, stillevenschilder uit Groningen, werkt twee weken in de ,,reconstructie'' van Rembrandts atelier, hier in Museum het Rembrandthuis. Welwillend, duidelijk gewend om bewonderaars te woord te staan en daarbij gewoon zichzelf te blijven, legt hij uit dat dit stilleven zo klaar is als hij het hier wil krijgen; de tweede laag is voltooid en hij gaat het thuis afmaken. Hij gaat atmosfeer aanbrengen, nou ja, rommelen, ,,meesterlijk rommelen''.

Het publiek staat op, komt dichterbij, praat. Het wordt steeds drukker, er zijn veel oude mannen in spijkerbroek bij, maar de suppoost (vrouw, jong) kijkt ook belangstellend mee. Er worden vakkundige vragen gesteld; iedereen is het erover eens dat het licht prachtig is. Rembrandts licht, tweehoog vóór aan de Jodenbreestraat.

Twee jaar geleden zag het er hier heel anders uit. Eikenhouten lambriseringen, ontworpen door de bekende architect De Bazel, schiepen sinds 1910 een deftige, museale sfeer in Rembrandts oude huis. Men vond dat toen gepast – maar in 1998 niet meer. Nu staat al dat hout ergens in een depot te wachten op de herrijzenis aller museumobjecten.

Dat is toch gek, zei ik toen, een respectabel, oud museum-interieur slopen om een verdwenen woonhuis te reconstrueren? Historisch verantwoord weliswaar, maar toch gloednieuw en vooral geschikt om toeristen tevreden te stellen die op zoek zijn naar de sporen van Rembrandt? Laten ze naar Madame Tussaud gaan! Of naar het Rijks, en vertel ze dat de geschiedenis niet voorverpakt te koop is!

Nu ben ik getuige van een atelierbezoek, even betekenisvol als het schilderij van zijn atelier waarmee Courbet in 1855 een nieuw tijdperk in de kunsthistorie inluidde. Een atelier vol bezoekers op het grensvlak van vroeger en nu, van echt en net-echt. Bewonderaars van een schilder die door het kunstestablishment wordt genegeerd omdat ze zijn werk afkeuren. In een museum dat het moeilijk heeft omdat het tegemoet komt aan de wensen van het publiek.

Want het Rembrandthuis wordt niet beloond voor wat het doet, tenminste niet door de cultuurbestuurders waarvan het financieel afhankelijk is. Die roepen van vervlakking en gebrek aan visie, zoals cultuurbestuurders nu eenmaal graag doen.

Het lawaai rond de één of twee centen die de overheid aan cultuur uitgeeft is oorverdovend. Dezer dagen krijgt de kunstwereld haar vonnis voor de volgende vier jaren te horen. Het vonnis wordt gebrouwen uit de onhandige combinatie van linksig geloof in `publieksverbreding', en minachting voor het grote publiek. Vooral als dat publiek toevallig bestaat uit oude, in plaats van zwarte mensen. Cultuurbestuurders houden niet van bejaarden. Ze maken te weinig lawaai.

Besturen is niet ieders zaak. Mensen die echt iets kunnen – schilderen, les geven, viool spelen – vinden dat meestal leuker om te doen. Of ze nu subsidie krijgen of niet, de kunst neemt niemand ze af, maar je zou willen dat het op meer plaatsen zo stil om ze heen was als in Rembrandts atelier.