ZUID-AFRIKA

Phileas Fogg deed het in 80 dagen, James Bond in 80 filmscènes. De Achterpagina gaat in 80 hits de wereld rond. Dertiende stop: Zuid-Afrika.

Zijn liedjes werden zelden grote hits, maar Randy Newman is een van de grootste touroperators van de popmuziek. In zijn oeuvre wemelt het van de verwijzingen naar staten, steden en streken. Zijn thuisland Amerika is daarbij favoriet, en we zullen Newman nog herhaaldelijk tegenkomen wanneer de Reis om de Wereld ons door de Verenigde Staten voert. Maar ook aan China, de grote naties van Europa, en Duitsland (vóór de oorlog) wijdde de nu 55-jarige singer-songwriter enkele van zijn mooiste liedjes. En aan Kaapstad, dat in 1983 – op een album met de veelzeggende titel Trouble In Paradise – vereeuwigd werd in het zwart-ironische Christmas In Capetown.

Zuid-Afrika is voor Westerse popmusici heel lang het land van de apartheid geweest, een goed onderwerp voor pakkende protestsongs die bij het platenkopende publiek een streepje voor hadden. Per slot van rekening voelde je je toch een beetje een verzetsheld als je zeven gulden neertelde voor anti-apartheidsingles als Nelson Mandela van Special AKA (nummer 6 in de Top 40 van eind april 1984), Sun City van de Artists United Against Apartheid (3 in november 1985), en Sing Our Own Song van UB 40 (vier weken 1 in augustus 1986). Zoals vaak in het geval van `topical hits' hoor je ze niet vaak meer; alleen Gimme Hope Jo'Anna van Eddy Grant (vijf weken 1 in 1988) is nog steeds een populaire arbeidsvitamien. Terecht, want Grant verpakte zijn hoop op de afschaffing van het apartheidssysteem in een vrolijk swingnummer dat op twee manieren beluisterd kon worden. De Jo'Anna uit de titel en het refrein sloeg natuurlijk op de machtigste stad van Zuid-Afrika, Johannesburg, maar je kon ook d! enken dat de zanger het tegen een onbereikbare geliefde had.

Nog subtieler was Randy Newman in Christmas In Capetown, dat een jaar vóór het Concert for Nelson Mandela uitkwam en popmusici misschien wel de weg heeft gewezen naar Zuid-Afrika. Als volbloed-ironicus heeft Newman in zijn liedjes altijd een voorkeur gehad voor verwerpelijke ik-figuren, variërend van slavenhandelaars en seriemoordenaars tot ultrarechtse Amerikanen; we hoeven er dan ook niet van op te kijken dat de verteller van Christmas In Capetown een botte racist is. Eentje die het niet makkelijk heeft: een door hem versierde Engelse toeriste houdt maar niet op over `die arme negers', zijn broer heeft gezagsproblemen bij de diamantmijn, en 's avonds wordt de sfeer op straat verpest door de `zwartjes' met hun luide muziek.

Ja, het is Kerstmis in Kaapstad, zingt deze Afrikaner redneck. De lichtjes branden in de winkels en op het strand vir blankes wordt gefeest, en toch: `it ain't the same'. Het zou nog bijna een decennium duren voor de apartheid was afgeschaft, maar Newman bleef de enige die in een popsong de kortzichtigheid en de angst voor privilegeverlies (en erger) onder blanke Zuid-Afrikanen een stem gaf.

Voor een minder sombere blik op het leven in Zuid-Afrika moeten we terug naar de zomer van 1977, toen de (Engelse? Zuid-Afrikaanse?) eendagsvlieg Thembi een derde plaats in de hitparade haalde met Take Me Back To The Old Transvaal. Een medley van twee deuntjes die mensen met wortels of familie in Zuid-Afrika bekend in de oren klonken: `Suikerbossie' en `My Sarie Mareis (is zo ver van my hart)'. Het laatste liedje, daterend van de Boerenoorlog, was destijds in de Afrikaanse versie nog in veel Hollandse kampbundels en liederenboeken te vinden. Thembi zong het merendeels in het Engels, zodat Sarie niet meer `onder in die mielies by die groen doringboom' woonde, maar het lied was er niet minder aanstekelijk om.

Thembi is inmiddels onvindbaar in de mist der tijden. Maar als ik mij Top Pop anno 1977 goed herinner, was zij een zwarte zangeres. Dat geeft Take Me Back een bijzonder tintje. Immers, `My Sarie Mareis' was eens een blank-Afrikaans liedje van verlangen naar de plaatsen waaruit de Boeren door de Engelsen verdreven waren. Gezongen door een zwarte bewoonster van Zuid-Afrika, veroverde het de Transvaal terug voor de oorspronkelijke bevolking. Zo bezien was Thembi eigenlijk een van de Voortrekkers van de anti-apartheidspop.