`Je moet een ijsberg kunnen maken'

Willem van de Sande Bakhuyzen regisseert bij Het Toneel Speelt het nieuwe stuk Familie van Maria Goos, met wie hij ook de tv-serie Oud geld maakte. ,,Ik denk dat ik kan zeggen dat er bij mij in de meeste gevallen zeer goed wordt geacteerd.''

Toen hij de `nulversie' van Familie las, zegt Willem van de Sande Bakhuyzen, was het net alsof Guusje en Splinter weer voor zijn ogen verrezen. Pas gaandeweg maakten de hoofdpersonen van hun bejubelde tv-serie Oud geld plaats voor andere personages. Tenslotte is het stuk dat Maria Goos schreef voor Het Toneel Speelt, volgens de makers meedogenlozer geworden dan de serie. ,,De mensen zijn harder,'' beaamt de regisseur, ,,maar er zit nog wel compassie en liefde in. Voor de totale zwartheid, de totale vernietiging, moet je niet bij Maria en mij zijn. Dit is geen heftige Norén, maar het is wel een goed stuk.''

Familie wordt aangekondigd als een tragikomedie over een gezin dat een weekje met aanhang vakantie viert in een Zwitsers chalet, waar veel opgekropte woede een uitweg vindt. Maandag gaat de voorstelling, met Petra Laseur, Bram van der Vlugt, Peter Blok, Marisa van Eyle, Bart Klever en Betty Schuurman, in première. Daaraan is een intensieve samenwerking tussen schrijfster en regisseur vooraf gegaan. ,,Dat is de enige manier waarop ik kan werken,'' zegt Van de Sande Bakhuyzen. ,,Een goede schrijver respecteer ik in hoge mate, maar in een script blijken altijd dingen te zitten die niet kloppen. Als je aan het repeteren bent, blijken er altijd lijken in de kast te zitten. Het is ook ongelooflijk ingewikkeld als je wilt proberen iets uit te leggen in zo weinig mogelijk woorden. En daarbij komt dat ik me de auteur wil voelen van alles wat ik doe. Ik annexéér een script.''

Zo werkt hij met Maria Goos ('van sommige scènes in Oud geld hebben we pas de achtste versie gedraaid') en zo heeft hij bijvoorbeeld ook met Frank Ketelaar en Kees Prins gewerkt aan de tv-serie Bij ons in de Jordaan, die de Vpro in november uitzendt. Aan het schrijven van een eigen script komt hij voorlopig niet toe: ,,Daarvoor moet je echt een jaar alles opzij zetten. En waarom zou ik, als er telkens zo veel mooie dingen van goede schrijvers op me afkomen?'' Toen hij jaren geleden twee korte scenario's schreef voor de tv-reeks Twaalf steden, dertien ongelukken, viel het resultaat hem bitter tegen: ,,Omdat de regisseur de plank volledig had misgeslagen. Een dialoog is het topje van de ijsberg, maar ja, als een regisseur geen ijsberg kan maken...''

Willem van de Sande Bakhuyzen (42) werd na anderhalf jaar van de Maastrichtse toneelschool gestuurd omdat zijn acteertalent te laag werd aangeslagen, trad drie seizoenen op met de cabaretgroep 1983 (,,het is nog steeds handig dat ik weet wat het is om voor een publiek te staan'') en deed voorts geruime tijd `hartstochtelijk' maar vergeefs zijn best om als regisseur aansluiting te vinden bij de reguliere gezelschappen. Vervolgens werd niet het toneel zijn werkterrein, maar de televisie. ,,Anton Smit van IDTV is een sleutelfiguur voor me. Hij liet me afleveringen regisseren van Twaalf steden, dertien ongelukken. Daar heb ik soms hele rare filmpjes gemaakt.'' Daarna vroeg Smit hem als co-regisseur voor Pleidooi, de serie waaruit Oud geld voortkwam.

,,Ook voor de film had ik geen opleiding,'' stelt Van de Sande Bakhuyzen vast. ,,In het begin hield ik me vast aan het feit dat ik goed met acteurs kan werken. Ik denk dat ik kan zeggen dat er bij mij in de meeste gevallen zeer goed wordt geacteerd. Maar intussen voel ik me wel een filmer. En nu wil ik heel erg graag de bioscoop in.'' Hoewel het Nederlands Fonds voor de Film negatief oordeelde over de eerste scriptversie, hoopt hij nog steeds de bioscoopversie van Oud geld te kunnen maken, waarin Pup, de dochter des huizes, gaat trouwen met een Egyptenaar, zodat de hele familie naar Egypte afreist: ,,Het is nog lang geen gesloten boek. Maria schrijft er nog aan. Het moet een sprankelende komedie worden, lichter dan de serie. Wat me aanspreekt, is de romantiek van de bioscoop, de geweldige illusie die je daar kunt maken. Ik denk dat ik uiteindelijk in de bioscoop vaker wordt geraakt dan in het theater. Ik heb heel veel toneel gezien dat mij niets doet.''

Toch stipuleert de regisseur dat hij met een toneelregie niet de concurrentie wil aangaan met de film: ,,Juist niet. Als ik naar de bioscoop ga, kan ik vanaf het begin geloven in de werkelijkheid die mij wordt gepresenteerd. Bij het toneel is dat veel moeilijker. Mijn idee voor Familie is gebaseerd op wat er gebeurt in het repetitielokaal, waar in een kale omgeving langzaam maar zeker die illusie ontstaat. Zo heb ik het opgebouwd; zelfs het decor ontstaat tijdens de voorstelling. Je krijgt niet een af schilderij te zien, maar je bent erbij als het wordt geschilderd.''

Inmiddels praat Van de Sande Bakhuyzen met Het Toneel Speelt over een nieuw plan, terwijl bij Orkater (,,als dat in godsnaam maar niet verdwijnt'') nog de afsluiting op het programma staat van het drieluik dat tot dusver Wie vermoordde Mary Rogers en De formidabele Yankee opleverde. Voor de televisie maakt hij binnenkort een registratie van de nieuwe cabaretsolo van Sanne Wallis de Vries en een serie op locatie met het theaterduo Waardenberg & De Jong. En voor de bioscoop heeft hij, behalve Oud geld, ook nog ,,wat andere potjes op het vuur'', zoals een film over vier vrouwelijke bankovervallers. ,,Ik wil heel graag blijven switchen,'' zegt hij dan ook.

Familie, van Maria Goos, door Het Toneel Speelt. Première 18/9 in de Stadsschouwburg, Amsterdam.

Tournee t/m 23/12.

Inl. (020) 5237767.