In Brazilië regeren kat en hond tegen elkaar

Hoe het precies misging weet niemand meer. Maar al jaren leven de huidige Braziliaanse president Cardoso en zijn voorganger Itamar Franco op voet van oorlog. Nu dreigen de heren elkaar ook letterlijk met legers te lijf te gaan.

,,Ik geef u precies 12 uur de tijd om uw troepen uit mijn deelstaat terug te trekken, anders zet ik mijn militaire politie in'', schreef de gouverneur van de deelstaat Minas Gerais twee dagen geleden aan de president van Brazilië. President Fernando Henrique Cardoso had driehonderd soldaten van het federale leger naar de deelstaat gestuurd om zijn privé-hacienda tegen een bezetting door landloze boeren te beschermen. Dat was tegen het zere been van Cardoso's aartsvijand, gouverneur Itamar Franco. ,,Wat een arrogantie!'', riep ex-president Franco. ,,Ik smeek God nog elke dag om vergeving dat ik deze flapdrol heb uitgekozen als mijn opvolger in het presidentiële paleis.''

Franco schreef dat Cardoso ,,als staatshoofd toch moet weten'' dat het zowel wettelijk als moreel geen pas geeft ,,de functie van het leger te verkrachten om uw privébezit en dat van uw nazaten te beschermen.''

President Fernando Henrique riep onmiddellijk zijn ministers en raadgevers in spoedzitting bijeen en klom in de pen. In variatie op de aanhef van brief van Franco begon de president zijn schrijven met: ,,Als èx-staatshoofd moet u toch weten dat het taak is van het leger om de autoriteit van het staathoofd te beschermen.'' Cardoso noemt Itamar Franco letterlijk een `ijdeltuit' en kapittelt hem wegens de ,,aanmatiging mij ultimatums te willen stellen''. ,,Vergun mij uw gedrag te interpreteren als één van uw autoritaire terugvallen'', besluit de president, en laat de gouverneur een gewapend treffen tussen zijn leger en de militaire politie van Franco niet uit de weg te gaan: ,,Het leger blijft.''

De oorzaak van alle opwinding is er inmiddels al tussenuit geknepen. Gisteren braken de 650 landloze boeren die de hacienda van de president blokkeerden hun kamp op. Ze gingen in op de uitnodiging van de regering om de dialoog met de beweging van landlozen te hervatten. Maar de spanning in de deelstaat is daarmee niet minder geworden.

Aan de ene kant staat nu het, patrouillerend tussen de koeien en de sojabonen van het landgoed van de president. En aan de andere kant liggen honderden zwaar bewapende militaire politie-agenten van gouverneur Itamar Franco klaar in naaste omgeving van Cardoso's boerenbezit. Itamar Franco zei gisteren vast te houden aan zijn voornemen de hacienda van Cardoso te willen onteigenen. ,,De hacienda is een bron van onrust voor de openbare veiligheid. Hij moet verdwijnen.''

`Pathetisch', `krankzinnig', `het bewijs dat het de gouverneur definitief in de bol is geslagen'', zeiden president Cardoso en zijn vrienden gisteren. In de hoofdstad van Minas Gerais heeft Itamar Franco zich in zijn regeringspaleis verschansd. Een kordon van scherpschutters, anti-guerrilla-eenheden en geblindeerde gevechtsvoertuigen toveren de stad om tot een oorlogsdecor. ,,Om te voorkomen dat er iets gebeurt'', verklaarde Franco op de vraag van journalisten waar dit voor nodig is. Maar wat dan? Een aanslag van de president op de ex-president misschien? Een `troepeninvasie' uit de hoofdstad Brasilia? ,,Ik heb geprivilgeerde informatie'', was het enige dat Franco wilde loslaten. Waarop één van de verslaggevers wilde weten of de ex-president niet wat maanziek reageerde. ,,Dan ben ik wel een maanzieke met twee afstudeertitels, waaronder die van ingenieur, en die senator, burgemeester en president is geweest'', reageerde Itamar Franco, waarna hij weer overschake! lde op zijn meest geliefde onderwerp: de obsessie met Cardoso. ,,Hij doet nu misschien wel verwaand'', vertrouwde Franco de verslaggevers toe. ,,Maar dan vergeet hij dat hij huilend door de gangen van mijn paleis liep om me te smeken hem kandidaat voor het presidentschap te maken.''

Daar ergens, vlak na de eerste presidentsverkiezing van Fernando Enrique Cardoso in 1993, is het misgegaan tussen de heren. Twee jaar eerder was het president Itamar Franco geweest die zijn vriend, de socioloog Cardoso, uit het stof van de wetenschap had getrokken en hem minister van Economische Zaken maakte. Brazilië was in de greep van een galopperende inflatie. De economie lag stil. En Franco's voorganger had het veld moeten ruimen, omdat hij de staatskas had leeggeplunderd.

Onder auspiciën van president Franco ontwierp professor-minister Cardoso toen een plan voor de invoering van een nieuwe munt, het zogeheten Plan Real. De nieuwe munt – de real – werd aan de dollar gekoppeld. De inflatie werd geremd. Het plan bleek zo'n doorslaand succes, dat Cardoso zich jaren later op de roem ervan voor een tweede keer kon laten verkiezen.

Ex-president Franco heeft dit allemaal nooit kunnen verkroppen. ,,Ík, en niet Fernando Henrique is de bedenker van het Plan Real'', riep hij tegen iedereen die het horen wilde. Franco kon er echter weinig mee doen, totdat hij twee jaar geleden gouverneur werd van de op één na rijkste deelstaat van Brazilië. Vanaf dat moment werd de persoonlijke vete tussen de twee voormalige bondgenoten een nationale kwestie. Het was immers Itamar Franco die anderhalf jaar geleden de aanleiding was tot een dodenval van de Braziliaanse economie. Een recessie waarvan het hele continent tot op de dag van vandaag nog niet is bijgekomen.

Pesten en jennen. Dat is wat ex-president Itamar Franco doet sinds hij gouverneur van Minas Gerais is. Om Cardoso te sarren weigerde hij ook de leningen terug te betalen die zijn deelstaat van de nationale overheid had gekregen. In januari 1999 leidde dit tot een dusdanig zware speculatieve aanval op de Braziliaanse munt, dat president Cardoso het Plan Real vaarwel moest zeggen. ,,Ik heb altijd al gezegd dat het een slecht plan was'', reageerde Itamar Franco op het drama dat miljoenen Brazilianen werkloos maakte.

Tussen Cardoso en Franco is het sindsdien van kwaad tot erger. `Gevaar' staat er nu op de borden bij elk treinstation in Minas Gerais. ,,Slecht geconserveerde spoorweg! Schuldige: federale regering.'' Vorig jaar dreigde Franco een hele rivier om te leiden, alleen om Cardoso dwars te zitten bij zijn plannen een staalbedrijf te privatiseren.

Inmiddels houdt Franco speciale anti-terrorismetrainingen om eventuele `invasie-legers' uit Brasilia buiten de deur te houden. Hij is er persoonlijk bij wanneer zijn elitetroepen tijdens de oefeningen hele huizen opblazen. Omgekeerd reageert Cardoso als door een wesp gestoken op elke provocatie van de ex-president. Ook gisteren verloor de president zijn evenwicht door de ex-president voor `imbeciel' uit te maken. ,,Ze zijn nu op het niveau aangeland dat ze elkaars moeders gaan uitschelden'', voorspelt een Braziliaanse diplomaat.