Nederlandse strafkampen

Het Vietnam van Nederland heet Indonesië. In de jaren '46-'47 stuurde de Nederlandse overheid ruim honderdduizend dienstplichtige militairen naar Nederlands Oost-Indië. Indonesische nationalisten hadden na de capitulatie van Japan de onafhankelijkhe republiek Indonesië uitgeroepen, tot ongenoegen van de regering in Nederland. Met twee `politionele acties' probeerde Nederland `orde en veiligheid' in Indië te herstellen en de kolonie voor het Koninkrijk te behouden. Tevergeefs, in 1949 volgde de soevereiniteitsoverdracht.

Had Nederland geen soldaten naar Indonesië moeten sturen? Op zijn minst zesduizend Nederlandse soldaten vonden in de jaren veertig dat Nederland in het algemeen en zij in het bijzonder, niets te zoeken hadden in de Oost. Zeker geen vijanden. Vierduizend dienstplichtigen deserteerden, bijna tweeduizend beriepen zich op de Dienstweigeringswet en enige tientallen liepen over naar het Indonesische leger. Het Museum voor vrede en geweldloosheid heeft een mini-tentoonstelling, in het Verzetsmuseum Zuid-Holland in Gouda, gewijd aan de zogeheten Indonesië-weigeraars; mensen die geen zin hadden de wapens op te nemen tegen de Indonesiërs. Het is een enigszins teleurstellende tentoonstelling geworden.

De vraagstelling: `wat te doen wanneer je land een oorlog begint die in jouw ogen onrechtvaardig is' is ook nu nog boeiend. Meedoen met de jongens die in hetzelfde schuitje zitten? Vluchten? Protesteren? Antimilitaristische acties ondernemen? Op een tentoonstelling over dienstweigeren verwacht je iets terug te vinden over morele dilemma`s, afwegingen en twijfels. Maar de bezoeker in Gouda krijgt vage foto's voorgeschoteld van jonge mannen in colbertjes, getypte brieven en vergeelde krantenpagina's van eind jaren veertig. We zien panelen met foto's van `onze jongens in Indië', foto's van de strafkampen Vledder, Norgerhaven, Bankenbosch en van fort Spijkerboor. En in een belendende zaal is een documentaire te zien waarin Indië-veteranen spijt betuigen over hun daden in Indië. Die documentaire is nog het meest interessant.

Weinigen zullen nog betwisten dat er in Indië door Nederlandse soldaten oorlogsmisdaden zijn bedreven. Volgens sommige schattingen kostte de oorlog honderdduizend Indonesiërs het leven. Van een van de slachtoffers kunnen we op de tentoonstelling de naam te weten komen: Senen. Op de video zien we een Nederlander op zoek naar mensen die hem meer kunnen vertellen over de Indonesiër, die hij bij een van de politionele acties met klewanghouwen en pistoolschoten ombracht. De documentaire toont allerlei varianten van spijt, schaamte en berouw. En bij een monument ter nagedachtenis van de 786 doden in Karanganyar past alleen een hartgrondig `waarom moest dit in vredesnaam gebeuren?'

Maar er zat natuurlijk nog een andere kant aan de uitzending van Nederlandse troepen. De overheid sprak van militaire acties om `orde en veiligheid' te herstellen. Op de tentoonstelling wordt dat stilzwijgend afgedaan als kolonialistische propaganda. Maar dát er sprake was van wanorde en onveiligheid in `de Oost' valt moeilijk te ontkennen. De documentaire die in Gouda wordt vertoond, begint met beelden van lijken die drijven in een kanaaltje.

De huidige gebeurtenissen in Timor of op de Molukken halen bijna dagelijks het achtuurjournaal. In 1945 hadden die beelden ook gemaakt kunnen worden. Misschien zou men ze in het huidige spraakgebruik milities noemen: de met speren en kapmessen bewapende groepen pemuda's, jongeren, die toen joegen op Nederlanders, Indische-Nederlanders, Chinezen en van collaboratie met Nederland verdachte Indonesiërs. Je bent als kijker nieuwsgierig óf die slachtoffers in de overwegingen van de Indië-weigeraars een rol speelden, en hoe. Op de tentoonstelling kom je er niet achter.

De organisatoren van De Indië-weigeraars zeggen `geweldloze conflictoplossingen' voor te staan en `geweld en oorlog aan de kaak te willen stellen'. Dat is een mooi streven, maar heeft in Gouda geleid tot een saaie vorm van pacifistische agitprop.

Indië-weigeraars, Verzetsmuseum Zuid-Holland, Turfmarkt 30, Gouda. Open 1 okt tot 1 april di t/m vr 13-17u, van 1 april tot 1 oktober di t/m vr 10-17u, za/zo 12-17u Toegang ƒ4 Inl 0182-520385