Liefde en wreedheid in werk Mutsaers

`Write, little inkfish', hoorde Charlotte Mutsaers in 1990 in een droom. Daarop maakte ze enkele collages van inktvissen, waarmee ze haar werk als beeldend kunstenares voorlopig afsloot. Voortaan zou ze zich, als de inktvis, alleen nog uitdrukken in inkt, door te schrijven. In de tien jaar die volgden ontstond een eigenzinnig oeuvre van essaybundels en romans, waarvoor ze dit jaar de Constantijn Huygens-prijs ontvangt.

Mutsaers' schilderijen en tekeningen zijn niet vaak geëxposeerd, en het meeste bevindt zich in particuliere collecties. Het is te danken aan de vijfjaarlijkse Jacobus van Looy-prijs, die zij onlangs ontving, dat dit werk nu te zien is in de Vleeshal in Haarlem. De Van Looy-prijs is voor `dubbeltalenten', een kwalificatie die Mutsaers al vaak op ironische wijze terzijde schoof. Anders dan dubbeltalenten als Lucebert en Armando kan zij geen twee dingen tegelijk: ze is schilder of schrijfster, en nu ze voor het laatste heeft gekozen is er voor het eerste geen plaats meer.

Op de tentoonstelling `Charlotte Mutsaers, geschilderd en geschreven' zijn vooral schilderijen en tekeningen te zien, naast grafiek en boekillustraties. In dit werk, daterend vanaf 1977, toen ze afstudeerde aan de Rietveld Academie, tot ongeveer 1990, werden woorden gaandeweg steeds belangrijker. Bijvoorbeeld als onderschrift op rijm, bij het beeldverhaal Mijnheer Donselaer zoekt een vrouw (1986), waarvan enkele originele pagina's op de tentoonstelling hangen. Ook op een andere manier speelt Mutsaers' geschreven werk op de achtergrond, als je haar beeldend werk bekijkt. Ze heeft zelf verklaard dat de middelen van de beeldende kunst te beperkt werden voor wat ze wilde vertellen. Het is daarom moeilijk om in de schilderijen niet de onvolkomen uitdrukking te zien van onderwerpen die in haar boeken pas echt gestalte zouden krijgen.

Zo is er de prachtige serie gouaches La Belle et la Bête (1983), portretten van Mutsaers met haar hond Dar op schoot. Of de serie Piëta's uit 1984, waarin de Maagd oprijst `als een grot waarin een grote zoon kan schuilen', zoals Mutsaers dichtte. Wie de essaybundel Paardejam kent, weet dat deze werken niet zijn wat ze hadden moeten zijn, voor de maakster althans. Ze zijn het bijproduct van haar onvermogen om een jeugdervaring in beeld te brengen: dat haar paard Petit bij haar op schoot wilde kruipen. ,,Het knagende gevoel tekort te zijn geschoten, zowel ten aanzien van Petit als van mijzelf, werd er met de dag heviger op'', schrijft Mutsaers. Ze begon te schrijven en het avontuur met Petit kreeg uiteindelijk zijn plaats in de roman Rachels rokje (1994).

Dit wil niet zeggen dat Mutsaers' schilderijen zonder kennis van haar boeken onbegrijpelijk of ongenietbaar zouden zijn. Na de zwakke stillevens uit de eerste jaren, geënt op de Franse schilders Bonnard en Vuillard, springen de werken met felle kleuren, grote vlakken en krachtige lijnen van het doek. Mutsaers vond al snel een geheel eigen uitdrukkingsvorm, even helder en verrassend als in haar boeken. Zie de kleuren: het blauw van de wolken, de vuilwitte hondenvacht, het rood en groen van de tulpen op Dars hemelvaart (1983). Het is een prachtig, eenvoudig beeld van haar hond, die op een kleedje naar de hemel gaat, terwijl zijn `relaxte pootje [...] aandoenlijk uit het streepjesbootje bungelt', in de woorden van dichter Anton Korteweg.

Mutsaers schilderijen en tekeningen gaan vaak over de verhouding tussen mens en dier, die soms liefdevol is, soms wreed. In de serie La Belle et la Bête, zelfportretten met hond, is niet duidelijk wie de schoonheid en wie het beest is. De mens heeft hier de opengesperde, zwartomrande ogen van overstekend wild, gevangen in naderende koplampen. In het wrange Diner dansant (1977) danst een haas pirouettes op de tafel, bekeken door het publiek dat hem waarschijnlijk aanstonds zal verslinden. In een van de emblemata uit Het circus van de geest (1983) ligt de verhouding anders. Een paard zit in een kar en geeft het mannetje dat hem de heuvel optrekt met de zweep. Eronder staat, in spiegelschrift: `Van alles wat u ooit leerde, geldt evenzeer het omgekeerde'.

Tentoonstelling: Charlotte Mutsaers, geschilderd en geschreven. T/m 29 oktober in de Vleeshal, Grote Markt 16, Haarlem. Ma-za 11-17u, zo 12-17u. Boek: `Fik & Snik, Over Charlotte Mutsaers', Uitg. Meulenhoff, ƒ39,50.