Asfaltloos land

TTientallen jaren lagen ze onaangeroerd onder een dikke laag stof bovenop een kast in een woonhuis in Den Haag: een paar mappen van bruin papier, met daarop gekalligrafeerd de woorden De eerste ballonfoto's van Nederland. De afdrukken behoorden tot de collectie van een luchtvaartverzamelaar die ermee wilde stoppen en had aangekondigd alles weg te gooien wat het Nationaal Luchtvaart Museum Aviodome op Schiphol niet wou hebben.

,,Wanneer de elf opnamen waren gemaakt stond er niet bij'', zegt Peter van de Noort, hoofd PR en expositiemanager bij het Aviodome. ,,Aanvankelijk beseften we ook niet hoe bijzonder de vondst was.'' Archiefonderzoek leverde kort daarop een duidelijk antwoord: dit was het werk van luitenant W.N. Bakker, die tussen 29 juli en 21 september 1909 vijf lesvluchten maakte als deel van zijn opleiding tot ballonvlieger bij de Landmacht. In datzelfde jaar vlogen er voor het eerst vliegtuigen boven Nederland; aangenomen dat de inspanningen van de inzittenden om in de lucht te blijven geen ruimte boden ook nog te fotograferen, zijn Bakkers opnamen de eerste luchtfoto's van Nederland.

De collectie is nu te zien (en afdrukken zijn te bestellen) in het twee maanden jonge Zep/allon in Lelystad, opgericht onder auspiciën van het Aviodome en Europa's eerste museum dat zich uitsluitend met luchtballonnen en zeppelins bezighoudt. Terwijl je in de diepte zicht hebt op een vrolijke collectie ballonmanden en -cabines en een complete zeppelingondel met 32 zitplaatsen, is aan de wanden van de eerste etage het oeuvre van Bakker te zien. Het heeft iets dramatisch: Nederland sluimerend op de drempel van de moderne tijd, voor de wereldoorlogen, vrij van de asfaltwoestijnen en de zeeën van monotone nieuwbouw die nu de aanblik van ons land bepalen.

Bakker vertrok meestal vanaf de gasfabriek van Utrecht. Het waterstofgas voor de ballon was kennelijk een bijproduct van methaan en butaan. De eerste luchtfoto van Utrecht, kort na een afvaart genomen, laat zien hoe de gasfabriek toen precies op de rand van bebouwing en weilanden lag. In de verte verrijst de Dom, vlak daarvoor zie je de contouren van de enkele jaren oude studentensociëteit PhRM aan het Janskerkhof. De ballonvaarders waren zo verstandig bij zuidwestenwind te oefenen, zodat ze niet in Duitsland of in de Noordzee terechtkwamen. De allereerste luchtfoto van Nederland toont het gehucht Welsum, aan de Gelderse kant van de IJssel halverwege Zwolle en Deventer, dat sindsdien niet of nauwelijks groeide. Een paar minuten later greep Bakker opnieuw naar de camera, nu om Olst voor het eerst vast te leggen. De grove korrel van de foto zou de reden kunnen zijn waarom het veer Welsum-Olst (sinds de veertiende eeuw in bedrijf) niet is te zien. Maar Riet Geist van de Historische Vereniging Het Olster Erfgoed weet zeker dat het veer aan de wal ligt ,,want je ziet op de rivier een aak met zes volgbootjes aankomen''.

Bij de vijfde ballonvlucht kwam de wind iets meer uit het zuiden, want nu registreerde Bakker voor het eerst de dorpen Nunspeet en, even verder, Oldebroek. De enige opname van de elf die geen nederzetting toont, is een voor Bakker nostalgische foto, tussen twee grote wolken door, van de legerplaats Oldebroek, waar al sinds 1889 werd geoefend met onbemande luchtdoelballonnen. Sommige buitenlandse strijdmachten gebruikten bemande luchtballonnen voor verkenningswerk (de Fransen waren in 1813 de eersten) dus de Nederlandse artillerie moest op zijn minst weten hoe je ze uit de lucht haalde. Verderop kwam Zwolle in beeld, verrassend klein aan een oplichtende IJssel. Van het einde van de reis bij Ruinerwold in Drenthe – 11 uur en 28 seconden na vertrek uit Utrecht – ontbreekt helaas een opname. Het vluchtrapport meldt dat de landing `zeer vlot' verliep. Understatement voor `bijna te pletter geslagen'? Gelukkig weten we dat Bakker het overleefde. Hij was nog lang actief als ballonvaarder. En we weten ook dat hij of zijn mandgenoten beseften met de foto's iets moois in handen te hebben.

Riet Geist: ,,Ik zag op de tentoonstelling de foto van Welsum en dacht: `die ken ik ergens van'. Thuis zijn we gaan zoeken in het archief van onze vereniging en vonden de foto op een oude ansichtkaart. De kaart is niet beschreven, dus hoe oud hij is weten we niet.'' Op de Welsum-foto in Lelystad ontbreekt de rechterbovenhoek, maar het beeld op de ansichtkaart is onbeschadigd. Misschien heeft Bakker meer opnamen gemaakt – en liggen ze nog ergens op ontdekking te wachten.

Ballon- en luchtvaartmuseum Zep/allon, Airship Plaza,

Karperweg, Lelystad.

Tentoonstelling tot 1 nov.

Open 10-17u, vanaf 1 okt ma en di gesloten. Entree: ƒ12,50,

65+ ƒ8,50, 4 t/m 12 jaar ƒ7,50,

onder 4 jaar gratis.

Inl 0320-247750. www.aviodome.nl