`Alle mensen leven in cirkels'

Regisseur Jafar Panahi wil in zijn bekroonde film The Circle (Dayereh) laten zien hoe vrouwen in zijn geboorteland Iran worden beperkt door tal van sociale, morele, wettelijke en religieuze regels. Enkele uren voordat hij de Gouden Leeuw kreeg uitgereikt gaf Panahi een toelichting op zijn film.

Hun namen betekenen `hoop' (Arezou), `bloem' (Nargess) of `engel' (Fereshteh), maar ze hadden net zo goed `Afval' of `Uitschot' kunnen heten. De vrouwelijke hoofdpersonen van de Iraanse film The Circle (Dayereh) van Jafar Panahi zijn ongewenste vreemdelingen in hun eigen land. Omdat ze in de gevangenis hebben gezeten voor onbetekenende vergrijpen, of alleen maar omdat ze dochters hebben gebaard. Panahi's film werd afgelopen zaterdag op het Filmfestival Venetië bekroond met een Gouden Leeuw. Eerder op de dag was hij bereid om de achtergronden van zijn film nog eens toe te lichten.

,,Op een dag las ik in de krant dat een vrouw zelfmoord had gepleegd, nadat ze haar twee dochters had vermoord'', zegt Jafar Panahi. ,,Het was maar een klein berichtje, alsof het niet belangrijk was om te weten waaróm ze tot die daad was gekomen. In The Circle heb ik willen laten zien welke sociale, morele, wettelijke en religieuze regels vrouwen in hun handelingen beperken. Die kunnen ertoe leiden dat vrouwen geen uitweg meer zien. Nayereh bijvoorbeeld is geen slechte moeder. Ze houdt hartstochtelijk veel van haar dochtertje. Toch ziet zij als alleenstaande moeder geen andere uitweg dan haar dochtertje op straat achter te laten in de hoop dat zij elders een beter leven zal krijgen.''

Panahi (1960) studeerde aan de filmacademie in Teheran, werkte onder meer als assistent van Abbas Kiarostami (aan Through the Olive Trees) en regisseerde een aantal kortere (televisie)films, voordat hij in 1995 debuteerde met De witte ballon. Twee jaar later maakte hij De spiegel. In beide films werden de hoofdrollen gespeeld door kinderen, omdat zogenaamde `kinderfilms' in Iran onder een mildere vorm van censuur vallen. Zowel De witte ballon als De spiegel kregen veel internationale aandacht en het was die bekendheid die Panahi voor zijn derde film meer vrijheid verschafte in onderwerpskeuze en aanpak. ,,Die kinderen waren maar een voorwendsel om films te kunnen maken, een excuus om algemeen menselijke problemen aan de orde te kunnen stellen.''

Het feit dat Panahi in zijn derde film openhartiger is in zijn uitgangspunten, had tot gevolg dat tot twee dagen voor het festival nog niet bekend was of de censor de film een uitreisvergunning zou geven. Toen die goedkeuring kwam, werd de film (en naar verluidt ook zijn negatieven) direct naar Italië verscheept.

,,The Circle laat de beperkingen zien, waar vrouwen in Iran mee te maken hebben'', vertelt Jafar Panahi. ,,Een aantal daarvan is wettelijk bepaald, maar er zijn ook een hoop conventies en sociale normen waardoor vrouwen zichzelf in hun vrijheid beperken. In de film is een hoop te doen over het feit dat vrouwen niet op straat zouden mogen roken, maar dat is niet iets waar een boete op staat. Dat is een van de regels die vrouwen zichzelf opleggen.''

De titel van zijn film komt niet alleen tot uitdrukking in het thema, maar ook in de structuur. De verschillende vicieuze cirkels die Panahi rauw, grauw, maar ook met humor toont, zijn ingebed in een grotere rondgang langs leven en dood. Panahi denkt dat alle mensen in cirkels leven, sommige ruimer dan andere. ,,Mannen leven ook in cirkels'', zegt hij, ,,maar die zijn groter dan die van vrouwen. De cirkels van vrouwen zijn beperkt door sociale condities.'' Dat `ongewenst' gedrag van vrouwen in Iran eerder en strenger bestraft wordt dan bij mannen, wil hij niet bevestigen, al wekt de film duidelijk de indruk dat zelfs zoiets eenvoudigs als de weg vragen of een loshangende hoofddoek een arrestatie tot gevolg kunnen hebben. Ook is er te zien hoe de politie bij een kiosk op een straathoek een stapel kranten weghaalt, iets waar de film verder geen enkel commentaar op geeft.

Panahi wil over dit soort zaken alleen op een abstract niveau spreken. Zijn films gaan over `mensen en hun problemen'. Hij zal meer maatschappijkritische interpretaties die er in het Westen van zijn werk worden gegeven niet tegenspreken, want ,,het is een eer dat mensen zoveel uit mijn films kunnen halen''. Hij gelooft niet dat er zoiets als `een strijd tussen de seksen' bestaat, want ,,er zijn ook mannen die vrouwen helpen''.

Hoewel de censor daar anders over lijkt te denken, meent Panahi niet dat films politieke invloed kunnen hebben: ,,Het enige wat films kunnen doen, is mensen aan het denken zetten. De wereld veranderen, dat is een taak voor anderen, voor politici misschien, maar niet voor kunstenaars en schrijvers. Zelfs kranten hebben geen echte macht. Mijn enige plicht is om een spiegel te zijn van de maatschappij en erop te reflecteren.''

The Circle is aangekocht voor distributie in Nederland. Het is nog niet bekend wanneer de film zal worden uitgebracht.