Detective

Er zijn wel uitzonderingen op de regel dat schakers in een film of berekenend vals zijn of anders niet goed wijs, maar in de film La partie d'échecs, die vorige maand op de Belgische televisie te zien was, had de regisseur Yves Hanchard de rollen traditioneel verdeeld. De Engelse wereldkampioen Howard Staunton was vals en zijn Franse tegenstander Meester Max was gek.

Het was een Belgisch-Frans-Zwitserse co-produktie uit 1994. Te veel koks in de keuken zijn misschien goed voor de eurosubsidies, maar niet voor de kwaliteit van de maaltijd en een meesterwerk is het niet geworden. Toch was er voor de schaakliefhebber wel iets leuks aan te beleven.

Meester Max wordt door de markiezin De Theux (Catherine Deneuve) uitgenodigd om op haar kasteel tegen de Engelsman Howard Staunton te spelen om het wereldkampioenschap en om de hand van haar dochter.

Max is een verzonnen figuur, maar Staunton heeft echt bestaan. Na zijn overwinning op de Fransman Saint-Amant in Parijs in 1843 werd hij als de sterkste schaker ter wereld beschouwd. De wereld bestond uit de schaakcafé's van Parijs, Londen en Berlijn.

In de film heeft Staunton zich al van de liefde van de markiezinsdochter verzekerd op een manier die niets met schaken te maken heeft, wat hem niet kwalijk te nemen valt en haar ook niet, want de sociaal gestoorde Meester Max is wel een heel onappetijtelijke huwelijkskandidaat.

Kwalijk is wel het voorstel dat Staunton doet nadat hij de eerste partij verloren heeft. Hij zal de tweede en laatste partij ook verliezen en dan mag Max met de dochter trouwen, zegt hij bedriegelijk. Als het huwelijk eenmaal gesloten is, zal Max opbiechten dat de tweede partij doorgestoken kaart was, en dan zal Staunton zijn wereldkampioenschap terugkrijgen. De verliefde Max gelooft het en hij bedenkt een partij die ze de volgende dag zullen opvoeren.

De schaakadviseur van de film heeft niet kunnen voorkomen dat Max rare dingen zegt zoals `ik wil hem met een aftrekschaak verslaan', maar hij heeft wel een paar mooie historische partijen uitgezocht die ons in de film op een zo subtiele manier gepresenteerd worden dat alleen oplettende schaakdetectives kunnen zien om welke partijen het gaat.

De tweede matchpartij begint. De openingszetten worden uitgevoerd met razendsnelle dolle armbewegingen, alsof ze een zwerm wespen willen afweren in plaats van een schaakpartij beginnen.

Wit Staunton-zwart Meester Max

1. e2-e4 e7-e5 2. Pg1-f3 Pb8-c6 3. Lf1-c4 Lf8-c5 4. c2-c3 Pg8-f6 5. d2-d4 e5xd4 6. c3xd4 Lc5-b4+ Hier krijgen we voor het eerst een stukje van het bord te zien. De zwarte loper geeft de witte koning schaak. Aha, de Italiaanse opening. 7. Pb1-c3 d7-d5 8. e4xd5 Pf6xd5 9. 0-0 Lc8-e6 10. Lc1-g5 Lb4-e7 11. Lc4xd5 Le6xd5 12. Pc3xd5 Dd8xd5 13. Lg5xe7 Pc6xe7 14. Tf1-e1 f7-f6 15. Dd1-e2 Dd5-d7 16. Ta1-c1 c7-c6

jmMmlmMd

agmkbMag

MmgmMaMm

mMmMmMmM

MmMAMmMm

mMmMmHmM

GAMmKAGA

mMDMDMFM

En hier zien we weer een stukje van het bord: de witte pion op d4, de zwarte pion op c6 en de zwarte dame op d7. Steinitz-Bardeleben, Hastings 1895, denkt de schaakdetective nu, al vraagt hij zich af hoe Meester Max die partij uit 1895 kende, want in het echte leven stierf Staunton in 1871.

In de film had Max de vorige dag aan Staunton verteld dat wit kon winnen met d4-d5 en dat hij zou verliezen `in dertien of veertien zetten' als hij iets anders zou doen. Er was afgesproken dat Staunton niet d4-d5 zou spelen, maar de valsaard deed het natuurlijk toch. Hoe het verder ging zien we niet in de film, maar we weten hoe Steinitz-Bardeleben verliep: 17. d4-d5 c6xd5 18. Pf3-d4 Ke8-f7 19. Pd4-e6 Th8-c8 20. De2-g4 g7-g6 21. Pe6-g5+ Kf7-e8 22. Te1xe7+ Ke8-f8 23. Te7-f7+ Kf8-g8 24. Tf7-g7+ Kg8-h8 25. Tg7xh7+ Hier verliet Bardeleben de speelzaal en hij verloor door tijdsoverschrijding. Steinitz liet meteen zien hoe het verder zou zijn gegaan als Bardeleben er niet zo kinderachtig tussenuit was geknepen: 25... Kh8-g8 26. Th7-g7+ Kg8-h8 27. Dg4-h4+ Kh8xg7 28. Dh4-h7+ Kg7-f8 29. Dh7-h8+ Kf8-e7 30. Dh8-g7+ Ke7-e8 31. Dg7-g8+ Ke8-e7 32. Dg8-f7+ Ke7-d8 33. Df7-f8+ Dd7-e8 34. Pg5-f7+ Kd8-d7 35. Df8-d6 mat.

Door zijn bedrog heeft Staunton gewonnen. Het staat nu 1-1 en er moet een beslissingspartij komen. Max heeft wit. Weer de woeste armbewegingen aan het begin. We zien van verre dat Max een houtje in het midden één veld vooruit zet. Een belangrijke aanwijzing. Dat moet 5. Ke1-e2 zijn. Het Steinitzgambiet! Behalve die zet wordt er alleen aan het eind een herkenbare zet getoond.

Max raakt per ongeluk een stuk aan en Staunton eist een strafzet met de koning. In een verre hoek van het bord, bij veld a7, doet Max zijn koningszet en nu zien Staunton en ook de markiezin, haar aanbidders en haar dochter wat Max al eerder zag, dat Staunton binnen een paar zetten mat gaat.

En de schaakdetective heeft nu genoeg om te weten welke partij hier is opgevoerd. De fantastische partij die eindigde met 26. Ka7.

Wit Steel-zwart NN, Calcutta 1886

1. e2-e4 e7-e5 2. Pb1-c3 Pb8-c6 3. f2-f4 e5xf4 4. d2-d4 Dd8-h4+ 5. Ke1-e2 Het Steinitzgambiet. 5...d7-d5 6. e4xd5 Lc8-g4+ 7. Pg1-f3 0-0-0 8. d5xc6 Lf8-c5 9. c6xb7+ Kc8-b8 10. Pc3-b5 Pg8-f6 11. c2-c3 Th8-e8+ 12. Ke2-d3 Lg4-f5+ 13. Kd3-c4 Lf5-e6+ 14. Kc4xc5 a7-a5 15. Pb5xc7 Dh4-h5+ 16. Pf3-e5 Pf6-d7+ 17. Kc5-b5 Dh5xd1 18. Lc1xf4 Dd1xa1 19. Kb5-a6 Pd7xe5 20. Pc7xe8 f7-f6 21. d4xe5 f6-f5 22. Lf4-e3 Td8xe8 23. Lf1-b5 Da1xh1 24. Le3-a7+ Kb8-c7 25. La7-c5 Te8-d8 26. Ka6-a7 Zwart gaf op.

MmMdMmMm

mGfMmMag

LmMmimMm

aICMAgmM

MmMmMmMm

mMAMmMmM

GAMmMmGA

mMmMmMmk

Dankzij Tim Krabbé en Gerard Welling weten we sinds kort dat dit maar een analyse was van de Britse bestuursambtenaar Robert Steel en geen echt gespeelde partij, maar daar gaat het nu niet om. Meester Max speelde in ieder geval een prachtpartij.

Mooi werk ook van de schaakadviseur van de film, wie het ook was, die wist dat de schaakdetective aan een paar aanwijzingen genoeg zou hebben. De schaakdetective groet hem en snort tevreden.