Sterkste films trotseren censuur

Iraanse en Chinese films die zich aan de eisen van de censuur en de commercie onttrekken zijn de voornaamste kanshebbers op het Filmfestival van Venetië.

In Iran mogen vrouwen niet roken op straat, eigenlijk mogen ze niet eens alleen op straat zijn, en al helemaal niet in het donker. Maar Jafar Panahi mag het in zijn in de competitie van het Filmfestival Venetië vertoonde film The Circle (Dayereh) wel allemaal laten zien. Dat is een van die paradoxen waar filmmakers uit landen waar de censor zich ingrijpend met hun werk dreigt te bemoeien mee te maken hebben. Daarom koos Panahi er in zijn eerdere, ook in Nederland uitgebrachte films De witte ballon (1995) en De spiegel (1997) voor om zijn hoofdrollen aan kinderen te geven. Zogenaamde kinderfilms vallen in Iran onder een veel mildere vorm van censuur, en herbergen vaak een scala aan politieke metaforen.

Gewaagd en bijna dapper lijkt het daarom dat Panahi in zijn derde speelfilm The Circle alleen voor vrouwelijke protagonisten heeft gekozen. Vrouwen die in de gevangenis hebben gezeten omdat ze overspelig waren of alleen maar een lift accepteerden van een man. Of, zoals in de zowel geestige als schrijnende openingsscène, vrouwen die dochters baren en wier moeders wel drie keer door een luikje bij de kraamzuster het geslacht van het kind moeten verifiëren, omdat ze op grond van een echografie een kleinzoon aan de schoonfamilie hebben beloofd.

The Circle is tamelijk openhartig in zijn uitgangspunten. Panahi wilde een film maken over de verschillende vicieuze cirkels waarin vrouwen in Iran gevangen zitten. Het is een pijnlijk, maar ook humoristisch verslag, onopgesmukt gefilmd, documentair bijna, met veel aandacht voor details. Waardoor je niet kan ontgaan dat alle vrouwen met gebogen schouders lopen en de mannen met zwierende heupen.

De jongste regisseur met een film in competitie komt uit China. Platform (Zhantai) van Jia Zhangke (1970) is, evenals zijn eerste, ook op het Filmfestival Rotterdam vertoonde Pickpockets (Xiao wu, 1997) buiten het Chinese studiosysteem om gemaakt. Dat gaf hem een zekere vrijheid, maar betekent ook dat de film het extra moeilijk zal hebben om door de censor te worden goedgekeurd, wat een vertoning in eigen land voorlopig uitsluit. Maar het ruim drie uur durende, hypnotiserende portret van een Chinese jeugdtheatergroep is zo overtuigend dat een toernee langs de belangrijke filmfestivals verzekerd lijkt. De film begint in 1979, als de jonge artiesten nog pubers zijn en hun repertoire bestaat uit propagandaliederen. Ze worden opstandig en verliefd, de politieke dooi zet in en de inmiddels jongvolwassen performers oefenen zich in breakdance en rockmuziek. Platform gaat over jeugdcultuur, volwassen worden en maatschappelijke veranderingen. Maar de film laat vooral zien hoe geruisloos veranderingen zich voltrekken. En hoe futiel ze eigenlijk zijn.

Met het vertonen van het eveneens politiek geïnspireerde Franse familiedrama Selon Matthieu (Xavier Beauvois), de deprimerende Portugese grotestadsschets O fantasma (João Pedro Rodrigues), het weeë Durian durian (Fruit Chan) over een prostituée in Hong Kong en de Italiaanse komedie La lingua del Santo (Carlo Mazzacurati) is het competitieprogramma vandaag afgesloten. In de Italiaanse pers worden de Koreaanse film The Isle (Seom; Kim Ki-duk), Sharunas Bartas' Freedom, The Circle en Platform genoemd als de voornaamste kanshebbers voor een Gouden Leeuw. Waarmee meteen de sterkste films van het programma zijn samengevat.In het geruchtencircuit klinkt ook de naam van Sally Potters The Man Who Cried als mogelijk jury-compromis.

Mochten die vier films een indicatie zijn voor de prijzen die de jury zaterdag bekendmaakt, dan kun je concluderen dat de belangrijkste filmische ontwikkelingen van dit moment zich niet alleen aan de blik van censors lijken te onttrekken, maar ook aan de commerciële eisen van de filmindustrie en de verwachtingen van het publiek. Zowel The Isle, Freedom, The Circle en Platform zijn gedurfde films die hun toeschouwers uitdagen om niet alleen met hun ogen, maar ook met hun hart en hun geweten te kijken.