Openbaarheid

,,OPENBAARHEID bestond vroeger niet'', bracht de staatsrechtsgeleerde en latere christelijk-historische voorman A.F. de Savornin Lohman in herinnering in zijn commentaar op de Grondwet van 1887. Wat was het openbare leven in de oude tijd toch eenvoudig. De moderne tijd stelde echter andere eisen. Toch was openbaarheid van bestuur volgens de auteur ,,een niet onvermengd goed''. Uitzonderingen op publiciteit waren dan ook nodig – ,,hoewel in den regel niet wenschelijk'', voegde hij er droogjes aan toe. Dat is ruim een eeuw later in een notendop nog steeds het probleem. Het is onvermijdelijk dat hoge belangen van staat nopen tot geheimhouding. Maar het moet niet overdreven worden. Het echte probleem is dat dit aan de lopende band wel gebeurt. Niet alleen in de nationale staten, maar ook in verband van de Europese Unie.

Het is volstrekt normaal dat de nieuwe topambtenaar voor buitenlandse zaken van de Raad van Ministers, de voormalig secretaris-generaal van de NAVO Solana, zijn diplomatieke en militaire kaarten dicht bij de borst wil houden. Het is echter allerminst noodzakelijk, laat staan wenselijk, dat het diplomatieke geheim tot een openbaarheidsregeling van de Unie als geheel leidt die alle, moeizaam geboekte, winst van Europese openheid in één klap teniet dreigt te doen. Toch is dit een reëel risico. De karakterisering is afkomstig van onderzoeker Mireille van Eechoud van het Instituut voor Informatierecht in Amsterdam. De catalogus van bezwaren die zij opsomt tegen de nieuwe Europese openbaarheidsverordening die in de maak is, liegt er niet om. Het aantal weigeringsgronden wordt drastisch uitgebreid. Kwalijk is vooral de mogelijkheid om een opgevraagd document geheel te weigeren wegens een deelbezwaar in plaats van het te schonen, ook al heeft de Europese rechtspraak daar uitdrukkelijk een opening voor gemaakt.

HET VOORNAAMSTE knelpunt is dat verruimde Europese geheimhoudingsregels de nationale openbaarheidsregels opzij dreigen te schuiven. Het Europees recht gaat immers boven het Nederlandse. Dat zou betekenen dat een aangelegenheid die in dit land tot het publiek domein behoort daar alsnog van wordt uitgezonderd omdat Brussel tot geheimhouding heeft besloten. Een woordvoerder van de Raad van Ministers sust dat vorig jaar 85 procent van alle verzoeken tot overlegging van documenten is gehonoreerd. Een kritische actiegroep voorspelt dat onder het regime dat thans in onderhandeling is 70 procent van de verzoeken geen kans maakt. De strijd om de Europese openheid is echter nog niet beslist.

Openbaarheid is een belangrijk thema in de discussie over het Handvest voor de mensenrechten dat staat geagendeerd voor de Eurotop van Nice aan het eind van dit jaar. Nederland heeft al een gravamen aangemeld wat betreft de sociale en economische rechten van illegale vreemdelingen. Het vreest dat het Handvest op dit punt de Koppelingswet onderuit kan halen. Het zou niet mistaan de openbaarheid van bestuur eenzelfde rangorde te geven.

Dit is ,,de natuurlijke eigenschap van de openbare zaak'', wist de staatsman J.R.Thorbecke al ver voor De Savornin Lohman. Niemand minder dan de Amerikaanse president Nixon voorzag deze oude wijsheid later van een niet mis te verstane waarschuwing: ,,Wanneer openbare informatie systematisch wordt onthouden door de machthebbers wordt het publiek al gauw wantrouwend tegen hun bestuurders''. Dat is het laatste wat Europa aan de vooravond van belangrijke beslissingen over uitbreiding van de Unie kan hebben.