Een onbereikbare engel

Nick Drake ont- stemde zijn gitaar om zijn liedjes beter te laten klinken. Jeroen Berkvens maakte een film over de in 1974 overleden zanger en liedjesschrijver.

Aan het begin en het einde van de film A Skin Too Few - The days of Nick Drake (Een Engelse Tragedie) glijdt de camera van bovenaf over een glooiend Engels landschap. Het is zomer en de bomen staan in bloei. De wind laat het dichte loof zacht deinen. De velden zijn bleekgroen en dor. Er zijn geen mensen. Geen dieren. Alleen dit onbestemde lege landschap dat steeds verder wegraakt van onze blik en de wisselingen van het licht wanneer er heel even een wolk voor de zon schuift. Alsof je als kijker de lucht in zweeft. En diep onder je zie je nog hoe een smalle weg zich als een slang door het landschap kronkelt.

Op eenzelfde landweg, in de buurt van Tanworth-in-Arden, dichtbij Birmingham, reed filmer Jeroen Berkvens jaren terug op zijn motor rond. Op de bonnefooi was hij het Kanaal overgestoken, en nu reed hij hier. Het mooie landschap zag er triestig uit in de regen, vond hij en in zijn hoofd hoorde hij de demonen steeds harder fluisteren dat hij zijn idee om een film te maken over de in 1974 overleden Britse liedjesschrijver Nick Drake, maar beter kon vergeten. Het was zoeken naar een speld in een hooiberg.

,,Van het begin af wist ik dat er bijna geen film in zat'', zegt Berkvens (32). ,,Er waren geen bewegende beelden van Drake. Geen concertregistraties. Niks. Zijn ouders waren overleden en alle plaatsen waar hij ooit woonde waren totaal veranderd in al die jaren. Eigenlijk was er geen verhaal.''

Maar de gedachte géén film over Nick Drake te kunnen maken vond Berkvens, die eerder samen met Walter Stokman een documentaire maakte over Sly Stone, onverdraaglijk. Telkens wanneer hij Drakes tijdloze, weemoedige liedjes hoorde, voelde hij een diep verlangen om dat transparante geluid en die vreemde en onbegrijpelijke, treurige teksten, om te zetten in beelden. ,,Ik vond het gewoon prachtige muziek. Ik hoorde het voor het eerst op mijn zeventiende, midden in de punktijd. In de Effenaar in Eindhoven, waar ik woonde, gaven The Swanns een concert. De zanger had bedacht dat hij het publiek eerst een liedje van Nick Drake wilde laten horen, als sereen tegenwicht tegen het punkgeweld van zijn eigen band. Dat was heel vervreemdend. Het liet me niet meer los. Pas later, toen ik zelf gitaar leerde spelen, ontdekte ik hoe speciaal Drakes spel was. Hoe hij zijn snaren zo stemde of eigenlijk ontstemde dat hij de vreemde dubbele akkoorden kon spelen die hij nodig had om zijn liedjes te laten klinken zoals hij wilde dat ze klonken. Melancholiek, lucide, niet helemaal van deze wereld. Iedere noot is te horen, heel zuiver en precies. Het is muziek die de tijd heeft overleefd. Wanneer je nu een plaat van hem opzet, kun je niet zeggen wanneer die is gemaakt.''

Nick Drake (1948-1974) werd geboren in de voormalige Britse kolonie Birma, waar zijn vader Rodney Drake voor een houtfabriek werkte. Zijn moeder, Molly Drake, was een begenadigd musicus en dichter. Een vrouw die, volgens Drakes oudere zuster Gabrielle, zo vertelt ze in Berkvens film, een `troubled soul' zou zijn geweest wanneer ze niet met haar vader zou zijn getrouwd. ,,Mijn vader maakte het haar mogelijk te leven'' zegt ze. Volgens Gabrielle was hun jeugd paradijselijk en harmonieus. Er was altijd muziek. En de zee. Palmbomen. De warmte. Na vier jaar verhuisde het gezin terug naar Engeland, naar Tanworth-in-Arden, om er een prachtig landhuis te betrekken. Drake kreeg een typische Britse upper-middleclass opvoeding. Hij bezocht de keurige Marlborough public school, waar hij piano, klarinet en saxofoon leerde spelen en uitblonk in atletiek.

Ontstemde snaren

Er was niets in zijn gedrag dat erop wees dat hij aanleg tot depressiviteit had. Wanneer hij thuis was, luisterde hij naar de radio en speelde hij dat hij een orkest dirigeerde. Hij was gek van muziek. Van blues, jazz en R&B. Op zijn zeventiende kocht hij voor dertien pond een gitaar. Hij ging naar Cambridge, zoals het hoorde, om Engelse letterkunde te studeren, maar deed weinig anders dan gitaar spelen en liedjes schrijven. Uren achtereen tokkelde hij op zijn snaren, dezelfde riff steeds weer herhalend, op zoek naar de juiste akkoordencombinaties. Of hij zat naar buiten te kijken, stil en onbereikbaar voor zijn vrienden.

In een bezorgde brief aan zijn ouders schreef een van de docenten dat `niemand van ons hem werkelijk lijkt te kennen'. Hij trok zich meer en meer terug in zichzelf en werd een buitenstaander, een toeschouwer, en dat zou hij de rest van zijn korte leven blijven.

Het mooie van Berkvens' film is dat hij trouw is gebleven aan Drakes muziek en zich niet schuldig heeft gemaakt aan romantisering van het tragische levensverhaal van Nick Drake.

In `Know', een liedje van zijn laatste album Pink Moon, zingt Drake:

Know that I love you,

Know I don't care,

Know that I see you,

Know I'm not there.

Het gitaarspel waarmee hij zichzelf begeleidt is net zo sober en kaal als de weinige woorden, met een blues-achtige cadans die eigenlijk niet past bij Drakes breekbare, heldere stemgeluid.

Het liedje geeft precies de sfeer van de film A Skin Too Few weer.

Jeroen Berkvens ,,Toen ik begon aan het script, had ik heel extreme ideeën. Dat krijg je als je weinig materiaal hebt. Zo wilde ik de hele film van bovenaf filmen, in topshots, omdat ik Drake als een soort engel zag, die al tijdens zijn leven alles van een afstand waarnam, van de buitenkant. Zo wilde ik hem in de film brengen. Maar dat zou geforceerd zijn geweest. Uiteindelijk werden de plannen steeds ingetogener. Gewoon een boom laten zien, seconden achtereen, de natuurlijke veranderingen van het licht, de muziek erachter. Drake kon urenlang maar voor zich uit staren.''

Met zijn bevlogenheid wist Berkvens Gabrielle Drake te overtuigen van de noodzaak van zijn film. Gabrielle én Drakes producer Joe Boyd (die onder andere Fairport Convention, Pink Floyd en The Incredible String Band produceerde) hadden tot die tijd ontelbare filmplannen onder ogen gekregen, die steeds stukliepen op het gebrek aan (beeld)materiaal.

Gabrielle Drake, Joe Boyd en Drakes arrangeur Robert Kriby en geluidstechnicus John Wood en oude vrienden, vertellen in de film allemaal liefdevol hun herinneringen aan Nick Drake. Zo herinnert Gabrielle zich hoe haar broer, zonder ooit met één woord over plaatopnames te hebben gerept, plotseling een volwaardige langspeelplaat op haar bed gooide in hun gedeelde Londense flat. Dat was Five Leaves Left, zijn eerste elpee. Met een demo was hij gewoon naar een platenmaatschappij gegaan, waar Joe Boyd direct zijn talent onderkende.

,,Mijn broer was een man van weinig woorden'', zegt Gabrielle met een typisch Brits gevoel voor understatement. We zien familiefoto's en super-8 filmpjes die vader Rodney maakte van de kinderen toen ze nog klein waren. We horen de stemmen van Drakes vader en moeder, oude geluidsopnames van een interview die de Nederlander Vincent van Engelen maakte, kort na de dood van Nick Drake. Maar de meeste indruk in de film maken de verstilde beelden: een uitzicht over mistige velden, een steeg in Cambridge, een blik op een kerk bij een kruispunt in Tanworth-in-Arden, steeds ondersteund met flarden van Drakes muziek. Het zijn ogenschijnlijk kale beelden, die Berkvens, samen met de Litouwse cameraman Vladas Naudzius en geluidstechnicus Michel Schöpping zo heeft weten te bewerken, dat er een wonderlijke, vervreemdende sfeer ontstaat, waarin Drakes aanwezigheid bijna voelbaar is.

Berkvens: ,,Met Naudzius had ik eerder een paar korte filmpjes gemaakt over cineasten in de voormalige Sovjet-staten die films maakten zonder gesproken tekst, alleen beeld en geluid. Dat was een soort voorbereiding voor deze film. Ik wilde stille beelden waarin kleine dingen veranderen. Een pleintje bij de universiteit van Cambridge waar binnen een shot steeds verschillende mensen te zien zijn. Of je ziet een landschap overdag en plotseling is het avond. Met het geluid deden we iets dergelijks. Steeds een detail naar voren halen. Een fietser die door een steeg rijdt en je hoort opeens het ritselen van zijn broek heel duidelijk, of het geluid van een vogel die wegvliegt. Eigenlijk wilde ik Drakes blik proberen te vangen, een blik van iemand die zichzelf buiten de tijd stelt. Die kijkt en waarneemt, maar nooit dichtbij komt.''

Berkvens citeert een stuk van een tekst van Nick Drake. Het komt uit het liedje `Time Of No Reply' van het gelijknamige album dat postuum verscheen (tijdens zijn leven maakte Drake drie albums: Five Leaves Left, Bryter Layter en Pink Moon). Het gaat zo:

Time goes by from year to year,

And no one asks why I'm standing here,

But I have my answer as I look to the sky.

This is the time of no reply.

,,He saw more'', zegt Gabrielle in de film, zonder een spoor van ironie. Volgens haar had haar broer `a skin too few', geen huid die dik genoeg was om hem te beschermen tegen het leven. Joe Boyd vertelt over Drakes onvermogen op te treden voor een publiek. ,,Hij kon er niet tegen dat mensen in de zaal praatten en had niet het charisma om ze stil te krijgen. Het kostte hem veel tijd om zijn gitaar steeds opniew te stemmen tussen de liedjes. Een fiasco werd het. Hij brak een tournee af en kwam naar huis.''

Naar het huis van zijn ouders in Tanworth-in-Arden, waar hij zich ook niet thuis voelde, maar op iedere andere plek zou het leven nog zwaarder voor hem zijn geweest. ,,He didn't feel part of his background, but couldn't escape from it'', zegt zijn moeder in het radio-interview na de dood van haar zoon. En: ,,Hij had het gevoel dat hij in alles gefaald had. Dat hij niet was doorgedrongen tot de mensen met wie hij zo graag wilde communiceren.''

Genie zonder geld

Zijn platen verkochten ook niet bijzonder goed tijdens zijn leven en dat deprimeerde Drake nog meer. ,,Iedereen zegt dat ik een genie ben, maar ik heb geen rooie cent. Hoe kan dat?'' riep hij wanhopig tegen Boyd.

Tegen het licht van de huidige Drake-revival klinkt die uitroep des te pijnlijker. Talloze muzikanten gaven te kennen schatplichtig te zijn aan het vernieuwende werk van Nick Drake: Kate Bush, REM's Peter Buck, John Cale, Paul Weller, Beth Orton en zelfs bands als The Red Hot Chili Peppers. The Black Crows en Radiohead.

Op het internet voeren die-hard fans discussies over hoe je dat ene akkoord uit `Time Of No Reply' nu precies moet spelen. En zelfs Hollywood ontdekte Drake. Recentelijk werden zijn liedjes gebruikt in de films Hideous Kinky met Kate Winslet en Practical Magic met Sandra Bullock en Nicole Kidman. Zijn muziek is nog altijd op cd te verkrijgen.

If he'd only known.

Volgens Gabrielle Drake is dat late succes juist een troost. Het geeft zin aan haar broers werk. ,,Hoe mijn broer was kan ik het beste illustreren met een gedicht dat mijn moeder schreef, The Shell'', zegt ze. Ze pakt een door de muizen afgeknabbeld en vergeeld papier waarop in elegant handschrift het gedicht staat geschreven. Plechtig, maar zonder pathetiek, leest ze voor. `...turning around within the homely shell (....), we grow and flourish and rarely see the outside dark ness (...) Some break the shell. I think that there are those who push their fingers through the brittle walls and make a hole. And through this cruel slit stare out across the cinders of the world with naked eyes. They look both in and out, knowing themselves and too much else beside.'

Terwijl de kijker haar stem hoort, glijdt de camera over haar overdadig opgemaakte en onbewogen gezicht, en neemt afstand. Voor een keer in de film is Gabrielle Drake de actrice die ze in werkelijkheid ook is.

Op 25 november 1974, in de ochtend, vond Molly Drake haar zoon levenloos in bed in zijn slaapkamer. Rodney en Molly Drake hadden alle aspirines, kalmerende middelen en andere medicijnen voor hun zoon verstopt, behalve dat ene medicijn dat zijn psychiater hem had voorgeschreven en dat hem beter moest maken: tryptizol. Hij had te veel tabletten in één keer ingenomen. Gabrielle Drake: ,,Ik geloof niet in een bewuste zelfmoord. Ik denk meer dat hij een handvol pillen nam en dacht: ik zie wel wat er gebeurt. Of ik sterf, of ik blijf leven en dan zal alles anders worden.''

De film `A Skin Too Few- The days of Nick Drake' wordt vertoont tijdens de Nick Drake-Night in Paradiso, op 11 september, aanvang 21.00 uur. Op die avond treden ook Beth Orton en Ben and Jason op. Op 13 september is de film te zien bij de Humanistische Omroep, Nederland 1, 22.36. uur. De film wordt eind september vertoond tijdens de Nederlandse Filmdagen in Utrecht.