De cultus van het gelovig ontwaken

Het goede nieuws van vandaag is dat er dit millennium een nieuwe beschaving in aantocht is. Het slechte nieuws, dat de mensen die dit zeggen rondlopen in neo-middeleeuwse puntmutsen, bonte toverjurken met sterren en manen of bruine kaftans met opstaande kragen en davidssterren op de borst. De aanhangers van de `doctrine van het ontwaken' trof ik afgelopen zaterdag aan, terwijl zij bezig waren kleine ruimtewezens op te vangen aan de oever van een heilige vijver. Dit behoeft enige uitleg. In de buurt van de Braziliaanse hoofdstad Brasilia zijn in de loop der jaren zo'n 150 mystiek-magische sekten neergestreken die er allemaal meer of minder van overtuigd zijn dat de streek uitzonderlijke spirituele krachten in zich draagt. Men gelooft doorgaans in een aanstaande apocalyps, maar ook dat dit gebied daaraan zal ontkomen.

De vijfduizend aanhangers van de cultus in de Vallei van het Ontwaken gaan ervan uit dat boven hun mystieke vijver UFO's hangen vanwaaruit zij worden waargenomen door galactische prinsessen. Aan hen is de groet gericht op de heuvel naast de vijver: `Salve Deus'.

Verderop in het stoffige dorpje bevindt zich een tempel, en daarnaast een bouwsel met twee trappen die naar niets lijken te voeren: de bedoeling is echter dat de buitenaardse wezens straks hier landen en vervolgens comfortabel kunnen uitstappen.

De mannen en vrouwen rond de vijver prevelen gebeden. Sommige vrouwen schokken in trance. In het midden van de vijver bevindt zich een gestileerde vulva met daarin het gezicht van een inca, een glas wijn en een pijl. De inca is een reïncarnatie van Franciscus van Assisi, die weer een incarnatie is van Jezus Christus. Een standbeeld van de Inca zit ook achter een sluier in de tempel. Twee jonge vrouwen houden halt bij het beeld en leggen briefjes in een schaal op grond. Ik vraag aan de oude vrouw die me rondleidt, of de briefjes wellicht verbrand worden om aldus opgenomen te worden in de transcendente sferen waar ook de incageest zich moet bevinden. De vrouw kijkt me verbaasd aan. ,,De god kiest brieven en leest die'', zegt ze dan.

De Cultus van het Ontwaken bestaat al sinds het eind van de jaren vijftig en is uitgevonden door de helderziende Tia Neiva, een gezette dame met opgestoken zwart haar wier beeltenis overal zichbaar is. Zij is in het begin van de jaren tachtig overleden, maar dat heeft de cultus kennelijk alleen maar goed gedaan. Tia Neiva was kennelijk niet erg kieskeurig bij het bedenken van haar religie, zie ik terwijl ik een hapje goddelijk zout tot mij neem en mijn slapen en polsen bevochtig met heilig rozenwater. Het kruis van Christus, de davidsster en de moslimmaan vechten om voorrang in het heiligdom. Maar ook Azteekse, Egyptische, Trojaanse en Afro-Braziliaanse goden en helden verschuilen zich in nissen en kapellen.

De volgelingen van mevrouw Neiva zijn klaar met hun astrale bezigheden bij de vijver en verzamelen zich nu voor de poort van de tempel. Ze geven schriften aan elkaar door waarin een ieder `goede wensen' doorgeeft aan de ander. Die goede wensen zijn weer afkomstig uit de ruimte en het is de bedoeling zoveel mogelijk van die mededelingen van geloofsgenoten te scoren. Een oudere man met een dikke bril vraagt mij ook om een goede wens, maar ziet daar weer vanaf als hij merkt dat ik Nederlands spreek. De UFO-bewoners verstaan kennelijk louter Portugees.

Brasilia zelf is ontworpen door de inmiddels negentigjarige Oscar Niemeyer en in de jaren vijftig in drie jaar tijd uit de grond gestampt op last van de toenmalige president Kubitschek. Diens mausoleum staat nog immer aan de hoofdweg met daarnaast een aparte rustplaats voor zijn laatste auto. Brasilia moest de supermoderne metropool van de toekomst worden in afwachting van een welvaart die nooit kwam. Voor veel Brazilianen is de stad wel degelijk het spirituele centrum van het land, zoals blijkt uit de aanwezigheid van de Tempel van Goede Wil.

Het geloof aan geesten, ongebruikelijke goden, en buitenaardse wezens, is niet beperkt tot de klasse van zwevers in een dorre vallei. Ook in het regeringscentrum blijkt wereldlijke macht zijn pendant te hebben in hemelse sferen. Zo is de vervaarlijke generaal Albert Cardozo, die als minister van Veiligheid over aanzienlijk macht beschikt, tevens hogepriester van een spiritistisch genootschap.

De uitbundige verschijningsvormen van de Braziliaanse syncretistische geloofsopvattingen zouden wellicht een bron kunnen zijn van verbazing of spot. Maar principieel is er natuurlijk weinig verschil tussen die tropische rituelen en datgene wat sinds eeuwen binnen kerken of synagogen bedreven of gepreekt wordt.

Het nut van kerkgenootschappen is net als die van de cultus van de Vallei van het Ontwaken dat mensen van slechtere dingen afgehouden worden. Het gevaar is echter dat zij, net als generaal Cardozo, andere mensen gaan lastigvallen met hun religieuze bekommernissen.

Vandaar de discussie in de Verenigde Staten, waar running mate Joseph Lieberman van de Democratische presidentskandidaat Al Gore uitbundig kond doet van zijn orthodox joodse geloofsopvattingen en Amerika heeft uitgeroepen tot het meest religieuze land ter wereld. Velen tekenen als bezwaar aan dat diegenen die niet in god of goden geloven en passant indirect voor immoreel worden uitgemaakt. Ondertussen predikt ook de Republikeinse kandidaat Bush een op Calvijn gestoeld `conservatisme met compassie'. Te hopen valt dat bij de Nederlandse verkiezingen straks niet zoals gebruikelijk de meest recente modeverschijnselen uit Amerika worden gekopieerd. Hoewel dat voor het CDA niet slecht zou uitpakken.