Albaneestalig onderwijs blijft Macedonië parten spelen

Jarenlang was de illegale, Albanese universiteit in Macedonië splijtzwam tussen de Albanezen en de Macedoniers. Na tussenkomst van de Nederlander Max van der Stoel ruziën de Albanezen onderling over de toekomst van het instituut.

De kwaliteit van het onderwijs is belabberd en de diploma's worden nergens erkend, niet eens in Macedonië zelf. Toch verdringen tientallen studenten zich vanochtend om de inschrijfbalie van de ondergrondse universiteit van Tetovo. Ach, schokschoudert derdejaars rechtenstudent Azirali Bilali, straks begint hij wellicht een eigen advocatenkantoor. Dan hangt-ie gewoon een bordje op de deur. ,,Want vragen cliënten ooit naar het diploma van hun advocaat?''

Zelfs rector Fadil Sulejmani is niet overtuigd van het nut van een diploma. ,,Mijn studenten mogen geen fouten maken. Dat is belangrijker dan een diploma.'' Sulejmani is de oprichter van de illegale universiteit. Hij werd begin jaren negentig samen met honderden andere docenten en studenten van Albanese afkomst ontslagen aan de universiteit van Priština in het nabijgelegen Kosovo. De repressie van de Joegoslavische president Slobodan Miloševic was begonnen.

In Priština studeerden ook Albanezen uit Macedonië. In eigen land wordt deze minderheid (circa eenderde van de bevolking) gediscrimineerd. Zo lieten de Macedonische universiteiten lange tijd slechts twee procent Albanese studenten toe. Intussen groeide die bevolking als kool.

In december 1994 verwezenlijkte Fadil Sulejmani zijn droom; een Albaneestalige universiteit, met studenten uit de Albanese minderheid in Macedonië. Voorstanders had hij genoeg. Zo wilden de ontslagen docenten van de Priština-universiteit graag aan de slag op de nieuwe universiteit. Tegenstanders had hij ook: de Macedoniërs, inclusief de Macedonische regering, die de opkomst van een mondige Albanese elite vreesde. Ze weigerde de ondergrondse universiteit dan ook te financieren; het geld wordt nog altijd opgebracht door de Albanese diaspora. En ieder lid van de Albanese minderheid in Macedonië betaalt, naar verluidt, een mark per maand voor het illegale onderwijs in Tetovo.

De Tetovo-universiteit verdeelde de Macedoniërs en de Albanezen tot op het bot. Het Albanese studentenprotest tegen de ongelijke behandeling van hun universiteit werd bloedig neergeslagen; een jongen overleed aan zijn verwondingen. De rector verdween in de gevangenis. Maar tijden veranderden. De ex-communistische regeringspartij SDSM moest het veld ruimen voor de liberaal-nationalistische VMRO. Die ging een coalitie aan met de grootste partij van de Albanese minderheid, de DPA van Arben Xhaferi. Toen lag een compromis in het verschiet.

De gezant voor minderheden van de Organisatie voor Vrede en Samenwerking in Europa (OVSE), Max van der Stoel, bracht de partijen afgelopen zomer om de tafel – behalve Fadil Sulejmani. ,,Er valt niks te onderhandelen'', zegt de rector in zijn overladen kantoor. Met een slag belandt zijn vuist op tafel. ,,Onze universiteit moet worden erkend. Punt uit.''

Dat gaat veel Macedoniërs te ver. De Tetovo-universiteit is onder de leiding van Sulejmani een Albanees nationalistisch bolwerk geworden. En waarom zou de regering verdere polarisatie in het land ondersteunen? De rector doet overigens geen poging zijn opvattingen te verbergen. DPA-leider Xhaferi onderhandelde wel met de Macedonische regering en is daarom een ,,verrader van de Albanese geschiedenis''. Een bevriende journalist van gemengd Macedonisch-Albanees bloed wordt op straat gezet; hij spreekt geen Albanees en is ook een ,,verrader''. Eindeloos is de lijst met zulke voorvallen.

De uitkomst van de onderhandelingen – de legalisering van privé-onderwijs – heeft Sulejmani nog kwader gemaakt. Voor de Albanezen wordt een apart college opgericht, het Max van der Stoel-college. Dat college – géén universiteit – is in theorie open voor Macedoniërs en Albanezen, maar zal voornamelijk door Albanese studenten worden bevolkt. Die worden opgeleid tot zakenman, ambtenaar of leraar, de voorlopige studierichtingen. De voertaal is vooral Albanees en Engels. Het college wordt vier jaar gefinancierd door donors uit West-Europa. Daarna ziet men wel verder.

De Tetovo-universiteit kan onder de nieuwe richtlijnen een privé-instelling worden, met erkende diploma's. Maar Sulejmani wil er niets van weten. ,,De Albanese bevolking in Macedonië betaalt belasting'', zegt hij. ,,De staat moet dus voor onze universiteit betalen. Waarom zou ik in Europa om geld moeten bedelen?''

Even verderop, in het centrum van Tetovo, strijkt de Albanese leider Arben Xhaferi de haren van zijn plakkerige voorhoofd. Vermoeid is hij, door de voortwoekerende tumor in zijn hoofd. Zachtjes zegt hij: ,,Ik heb alles uit de onderhandelingen gehaald. Er zat niet meer in. De huidige universiteit is een 19de eeuwse opleiding, maar onze kinderen leven in de 21ste eeuw. De zesduizend studenten aan de universiteit van Tetovo zijn gefrustreerd. Ze studeren, maar hun diploma's worden nergens erkend. Ze moeten toch in het Westen aan de slag kunnen, moeten toch kunnen samenwerken met Westerse wetenschappers?''

Sulejmani heeft zich de afgelopen weken verder ingegraven. Zijn docenten hebben zich met een ondertekende verklaring aan zijn universiteit moeten verbinden. Die kunnen dus niet overstappen naar het Max van der Stoel-college. Zijn leerlingen hebben een loyaliteitsverklaring moeten afleggen. Voor een rechtbank zal zo'n verklaring geen stand houden. Maar de Albanezen, die de besa kennen, de eed die elke Albanees heilig is, hechten wel waarde aan de verklaring.

Aan de inschrijfbalie staat Arbi. ,,Ik kon nergens terecht. Sulejmani heeft mij de kans gegeven Duits te studeren.'' Nu is hij assistent op de universiteit. Sehr gut, zegt hij in keurig Duits. Maar voor zijn eigen kinderen zou hij toch een andere universiteit kiezen. ,,In Duitsland of Amerika, want het onderwijs in Macedonië stelt niets voor.''