De verbeelding van de tijd

Stichting Vedute en woningbouwcorporatie Het Oosten vroegen vijf architecten en een landschapsarchitect om in een ruimtelijk manuscript hun visie te geven op de begrippen tijd en duurzaamheid.

In de bibliotheek van kunstenaarsstichting Vedute staan geen boeken maar `ruimtelijke manuscripten', driedimensionale kunstwerken over ruimte. De enige voorwaarde waar de manuscriptmakers zich aan moeten houden is de maat: 7x32x44 centimeter in gesloten vorm. Die maat geldt ook voor de twaalf werken die zijn gemaakt in het kader van Vedute's nieuwste project, '00:00 Tijd & Dualiteit'.

Zo maakte Bob van Reeth `Een intelligente ruïne voor de toekomst'. Op het eerste gezicht is het een verzameling houten doosjes die als Baboesjka-poppetjes in elkaar geschoven zijn. Maar als de horizontale pin is verwijderd en de stellage laag voor laag omhoog wordt getrokken, komt plotseling de architectuurgeschiedenis tot leven. Een Guatemalteekse Maya-tempel, een Egyptische trappiramide en een Zuid-Indiase gopuram volgen elkaar op en zijn op hun beurt weer te ontleden tot modernistische woonmachines en zakelijke kantoortorens.

Vedute organiseerde het project '00:00 Tijd & Dualiteit' samen met woningcorporatie Het Oosten. Zij vroegen vijf architecten en een landschapsarchitect om in een ruimtelijk manuscript hun visie te geven op de begrippen tijd en duurzaamheid. Om de spanning op te voeren werd hun bovendien gevraagd een kunstenaar naar keuze uit te nodigen om hetzelfde te doen. ,,Voor de woningcorporatie is `duurzaamheid' vooral een economische kwestie'', licht projectmedewerker Hester Aardse de samenwerking met het Oosten toe. ,,Maar er zitten ook emotionele en sociale kanten aan het begrip en ze zoeken voortdurend naar manieren om die tot uiting te brengen.''

Dat duurzaamheid een zeer ruim in te vullen begrip is, bleek al snel. Zo legde architect Winka Dubbeldam in uitklapbare perspex platen het traject vast dat de schaduw van een vierdimensionale kubus in 180 graden beschrijft. Op deze wijze geeft zij de tijd ruimtelijk weer. Rein Jansma zet op zijn beurt vraagtekens bij het lineaire karakter van de tijd door zijn op zonne-energie werkende klok de tijd te laten aangeven in een niet bestaande eenheid en de snelheid ervan te laten afhangen van de hoeveelheid licht. ,,Niet een deelnemer heeft duurzaamheid opgevat vanuit het perspectief van materiaalgebruik'', vertelt Aardse. ,,De associaties gaan veel meer in de richting van de tijdloosheid van de natuur, de constanten in de geschiedenis of de persoonlijke waarde die een object kan krijgen in het gebruik.''

En die doorbreking van bestaande denkbeelden is precies wat Vedute volgens bestuurslid Mirjam IJsseling nastreeft. ,,Vedute levert beeldende gesprekstof. De manuscripten kunnen prima als grondstof dienen voor discussies tussen kunstenaars, architecten en werknemers van de woningcorporatie. De cahiers die we bij onze projecten uitgeven zijn ook absoluut geen catalogi; het zijn bundelingen van het achterliggende gedachtegoed. Eigenlijk zijn we een soort artistieke denktank die aan de hand van heel tastbare voorbeelden mensen uit verschillende disciplines wil stimuleren om na te denken over de betekenis van ruimte.''

IJsseling: ,,De architecten die we hadden geselecteerd vormen een doorsnede van de hedendaagse architectuur: minimalisme, modernisme, verhalende en traditionalistische architectuur zijn allemaal vertegenwoordigd. Maar van de `blind dates' die zij uitkozen wisten we niet wat te verwachten. En soms kenden de duo-partners elkaar ook niet, waren ze alleen bekend met elkaars werk.''

Toch leverde dit blinde koppelen in de meeste gevallen opmerkelijk coherente dubbel-presentaties op. Zo zaagde Wim Quist een hem dierbare steen in vieren, bekleedde die met roestvrijstaal en graveerde er Jan Eikelbooms dichtregel `Wat blijft komt nooit terug' op. Zijn partner Eli Content stapelde voor `Hakataf' 22 vellen met de letters van het Hebreeuwse alfabet op 22 eierschalen. Aardse: ,,Op het eerste gezicht spreken ze elkaar tegen: zwaar en licht, robuust en zacht. Maar uiteindelijk zijn ze allebei heel kwetsbaar. Contents werk vanwege het materiaal en Quists werk vanwege de persoonlijke waarde die die steen heeft.''

De `ruimtelijke manuscripten' kunnen ook onafhankelijk of in combinatie met elk willekeurig ander werk `gelezen' worden. Sterker nog, zelfs als project vormen de twaalf bijdragen geen dwingende eenheid. Na afloop van '00:00 Tijd & Dualiteit' gaan de boekgrote kunstwerken gewoon deel uitmaken van de Vedute bibliotheek, die inmiddels al 144 ruimtelijke manuscripten bevat. ,,Dat is ook de kracht van Vedute; vanwege de uniforme maat kunnen de verschillende werken een relatie met elkaar aangaan'', stelt IJsseling. ,,Je kunt telkens nieuwe dwarsverbanden, andere associaties leggen. Het is een eindeloos spoorzoeken door een landschap van tastbare ideeën.''

Stichting Vedute, Tussen de bogen 42, Amsterdam. Open op afspraak: do-vr 14-17u. Inl.: (020) 4274940 of www.vedute.nl. Cahier 00:00 Tijd & Dualiteit: ƒ 29,50.