Paus verklaart voorgangers zalig

Paus Johannes Paulus II heeft gisteren twee van zijn voorgangers zalig verklaard. Er was veel applaus voor Johannes XXIII, maar van verschillende kanten is fel geprotesteerd tegen de zaligverklaring van Pius IX.

De een was conservatief en autoritair, de ander modern en democratisch. Het is een vreemd koppel, de twee pausen die gisteren samen met drie andere geestelijken zalig zijn verklaard. Maar de gelijktijdige zaligverklaring van Johannes XXIII en Pius IX illustreert de verschillende gezichten van de huidige paus.

Aan de ene kant wil hij herder zijn voor zijn kudde gelovigen, zoals de populaire Johannes XXIII dat begin jaren zestig van de twintigste eeuw was. Dat was de eerste paus die regelmatig gewone mensen opzocht. ,,Van paus Johannes blijft bij iedereen de herinnering aan een lachend gezicht en twee armen die zijn uitgestrekt in een omhelzing van heel de wereld'', zei Johannes Paulus II in zijn preek. Il papa buono, de goede paus, zo noemen de Italianen hem.

Johannes XXIII was in 1958 gekozen als een tussenpaus, maar in de vijf jaar dat hij aan de macht is geweest, heeft hij de katholieke kerk op zijn kop gezet. Hij riep het Tweede Vaticaanse Concilie bijeen en luidde daarmee een ongekende periode van vernieuwing, modernisering en democratisering binnen de katholieke kerk in. Hij probeerde ook een brug te slaan naar andere godsdiensten. Op zijn instigatie werden bijvoorbeeld de verwijzingen naar joden als moordenaars van Christus uit de liturgie gehaald. ,,De wind van vernieuwing die hij bracht betrof zeker niet de doctrine, maar vooral de manier om haar uiteen te zetten'', zei Johannes Paulus.

Dat de vernieuwing van Johannes XXIII vooral vorm was en weinig inhoud, zullen veel theologen de huidige paus niet nazeggen. Johannes Paulus II is vaak verweten een aantal elementen uit het Tweede Vaticaanse Concilie te hebben teruggedraaid. Johannes XXIII blijft de lieveling van veel katholieken: de ongeveer honderdduizend mensen die naar het Sint-Pietersplein waren gekomen, begroetten de verwijzingen naar Johannes met langdurig applaus.

Dat gebeurde veel minder als er werd gesproken over Pius IX. Die is omstreden en illustreert het andere gezicht van Johannes Paulus II, dat van de autoritaire conservatief. Geen paus is zo lang aan de macht geweest als Pius IX, die in 1846 werd gekozen en in 1878 overleed. Geen paus heeft ook zo'n tumultueuze periode van veranderingen meegemaakt. De opkomst van nieuwe ideeën als liberalisme en socialisme vormden een uitdaging voor de katholieke leer. En het streven naar de eenwording van Italië bedreigde de pauselijke staat, die een groot deel van Midden-Italië besloeg.

In zijn eerste jaren leek Pius IX een vernieuwer, maar toen hij ontdekte dat het nationalisme en liberalisme een bedreiging vormden voor de wereldlijke macht van de kerk, verwierp hij alle nieuwlichterij. Italiaanse patriotten liet hij terechtstellen, en hij wakkerde haat tegen joden aan.

In Israel zei de minister voor de Diaspora, Michael Melchior, ,,diepe verbittering te voelen over het besluit om Pius IX zalig te verklaren''. Van joodse zijde is veel herinnerd aan het joodse jongetje dat in diens opdracht werd ontvoerd, om daarna een katholieke opvoeding te krijgen en tot priester te worden gewijd.

Ook Pius IX riep een concilie bijeen, het Eerste Vaticaanse Concilie (1869-'70). Dat was, terwijl Rome op het punt stond ingenomen te worden, een vertwijfelde poging om zijn gezag intact te houden door de afkondiging van de pauselijke onfeilbaarheid.

Pius IX ,,werd erg bemind, maar ook gehaat en belasterd'', erkende Johannes Paulus II in zijn preek. Als een soort rechtvaardiging na alle kritiek zei hij dat de zaligverklaring niet betekent ,,dat de kerk bepaalde historische opties viert''. Pius IX is zalig verklaard, zei hij, wegens zijn diepe geloof en zijn verering voor Maria. Hij herinnerde eraan dat Pius het dogma van de onbevlekte ontvangenis van Maria heeft afgekondigd.

Bij de voorbereiding van het jubeljaar was het de bedoeling om naast Johannes XXIII ook diens voorganger Pius XII en zijn opvolger Paulus VI zalig te verklaren. Dat plan is uitgesteld na de kritiek op het stilzwijgen van Pius XII tijdens de holocaust. Veel Vaticanisten zien het besluit om Pius IX aan Johannes XXIII te koppelen, als een bewust gezocht tegenwicht tegen een paus die als geen ander de modernisering van de kerk heeft belichaamd. Bij de onthulling van de vijf portretten van de zalig-verklaarden op de gevel van de Sint Pieter bleek de ereplaats, onder het pauselijke balkon, voor Pius.