`Werkende moeders zijn onbetrouwbaar'

Het broeit op de werkvloer. De kloof tussen werkende ouders en kinderloze werknemers groeit. De solidariteit neemt af. Terwijl kinderen een economische noodzaak vormen. Evenals moeders met een baan. `De werkende moeder is altijd gehaat geweest. Alsof het een luxe variant is.'

Op vrijdagmiddag om kwart over zes wacht Peter Cuyvers (45) aan de Kneuterdijk in Den Haag op tram 7. Bij dezelfde halte staat een groepje werknemers van het nabijgelegen ABN Amro-filiaal. Er wordt áltijd geklaagd. Over lege afdelingen, vaders met ouderschapsverlof. Je mag het niet hardop zeggen, zeggen ze, maar iedereen met kinderen is op vrijdagmiddag vrij. `En wij draaien ervoor op.'

Het zijn de bankemployés bij de tramhalte. Het is de onderhuidse sfeer die pedagoog Peter Cuyvers voelt in de kantoren die hij als stafmedewerker van de Nederlandse Gezinsraad bezoekt. Het is de tirade van Tweede-Kamerlid Boris Dittrich (D66) die het absurd vindt dat mensen met kinderen worden gesubsidieerd. De verdraagzaamheid jegens werkende ouders – en vooral hoogopgeleide moeders – neemt af, constateert Cuyvers. Hij spreekt van een dreigende tweedeling tussen kinderlozen en kinderrijken.

,,Er is geen vanzelfsprekende solidariteit meer onder collega's. De tolerantie die heerste in de tijd van het positieve actiebeleid halverwege de jaren tachtig maakt plaats voor wrevel. Werkende moeders zijn hun ideologisch gelijk aan het kwijtraken, hun concurrentiepositie verslechtert. Je ziet het aan de terminologie. Ineens wordt er gesproken over de privileges van werkende moeders als het gaat om ouderschapsverlof en zorgverlof.''

Waar komt die onverdraagzaamheid vandaan?

,,Die is latent al een hele tijd aanwezig. Bij alleenstaanden die elk jaar met Kerstmis moeten werken. Bij de kinderloze beleidsambtenaar die zich ergert aan de collega die chef wil worden en voortdurend ouderschapsverlof opneemt. De kinderlozen vinden het oneerlijke concurrentie of ze hebben last van jaloezie – als er sprake is van onvrijwillige kinderloosheid. Er rust een taboe op het onderwerp, dus als je klaagt, doe je dat onder elkaar bij de tramhalte of tegen een journalist.''

Er is sprake van een geboortegolf. Meer zwangerschappen, dus meer ouderschapsverloven. In Nederland werken bijna een miljoen moeders, die hun kinderopvang steeds beter regelen. Je zou denken dat hun overwicht alleen maar groeit.

,,Het is politiek correct om werkende moeder te zijn. Maar meer dan die ideologische macht hebben ze niet. De helft van de moeders heeft geen betaalde baan, minder dan vijf procent heeft een fulltime baan. De emancipatie stagneert. Als ik overleg voer bij de Sociaal Economische Raad of bij de Directie Emancipatiezaken van het ministerie van Sociale Zaken merk ik dat werkende moeders steeds minder serieus worden genomen. Mannen, maar ook veel vrouwen, bespreken informeel het falende emancipatiebeleid en de biologische verschillen tussen de seksen.

,,Moeders lijden onder de Nederlandse apartheid. Er is een ongeschreven wet die luidt: zorgen doe je thuis, werken op het werk. Ouderschap is geen maatschappelijk gewaardeerde activiteit meer. In economisch opzicht is het gereduceerd tot een materiële kwestie, in cultureel opzicht tot een privé-kwestie, een keuze. Je maakt die keuze en dan aanvaard je de consequenties.

,,Kinderen worden niet gezien als iets waardevols of een demografische noodzaak. Ze zijn verwend en slecht opgevoed. Dat vinden niet alleen de kinderlozen, maar ook leraren, zo blijkt uit onderzoek van het Katholiek Pedagogisch Studiecentrum. Ouders zijn te veel bezig met hun eigen consumptie en te beroerd om hun kinderen goed op te voeden, luidt hun conclusie. Ze zijn egocentrisch, want ze willen kinderen zonder er iets voor te laten. Zelfs de overheid dringt er bij ouders op aan een opvoedingscursus te doen. Overal waar de zich terugtrekkende overheid de greep op de openbare ruimte verliest, krijgen ouders de schuld. Of het nu gaat om lastige leerlingen, vandalisme in de tram of zinloos geweld in de discotheek.''

Peter Cuyvers woont aan een ovalen plein tussen het Spui en de Schilderswijk in Den Haag. De huizen zijn een jaar oud. Van de zestig bewoners is hij de enige die zijn familie onderhoudt – zijn vrouw heeft gekozen voor de opvoeding van hun zes kinderen. ,,Zij is thuis de pedagoog, ik in het openbaar.'' Vlak na de geboorte van zijn oudste kinderen is Cuyvers acht jaar als huisman thuis gebleven voordat hij aan zijn carrière als onderzoeker bij de Nederlandse Gezinsraad begon. Cuyvers' buren zijn vooral hoogopgeleide tweeverdieners die op het punt staan kinderen te krijgen. Afgelopen jaar zijn er acht baby's geboren. In 45 van de 60 huizen zullen binnen enkele jaren kinderen komen, heeft hij berekend.

Dit jaar worden in Nederland waarschijnlijk ruim tienduizend kinderen meer geboren dan vorig jaar. Niet alleen het `consumentenvertrouwen' is volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek verantwoordelijk voor deze stijging, maar ook de verbetering van de kinderopvang en de grotere rol van de vaders bij de opvoeding van de kinderen.

,,Die babyboom is het indirecte gevolg van de toegenomen welvaart. Het vertrouwen dat het goed zal blijven gaan met de economie brengt een gevoel van zekerheid teweeg. Een geluksgevoel dat omslaat ten tijde van malaise – nooit eerder. Het zijn nu vooral twijfelaars die zich over laten halen. Omdat ouders het beste voor hun kinderen in de toekomst willen, stijgt het aantal twijfelaars dat toch aan kinderen begint. De tweeverdieners van mijn plein. Materieel valt er niet veel meer te winnen. De keuze voor kinderen is de uitdrukking van een grotere immateriële behoefte, zoals de behoefte aan bezinning en religieuze beleving toeneemt.''

Dit jaar is de Deeltijdwet aangenomen. Binnenkort kunnen werknemers per jaar tien dagen zorgverlof opnemen. Werkgevers moeten een deel van de kinderopvang gaan betalen. Heeft dat geen effect op de geboortegolf?

,,Ouders moeten de meeste faciliteiten zelf betalen. De combinatie zorgen en werken wordt ideologisch gepropageerd, maar praktisch onmogelijk gemaakt. Er is de afgelopen tien jaar zwaar bezuinigd. De belastingvrije voet voor kostwinners is afgeschaft, de kinderbijslag is verminderd, ouderschapslasten zoals kinderopvang, schoolgelden – zijn verzwaard.Daar worden nu rechtjes voor teruggegeven, maar werkgevers kunnen zich daaraan ontworstelen. Uit onderzoek van de Europese Unie blijkt dat de omvang van die verlofregelingen en belastingvoordelen zo klein is dat ze de arbeidsmarktparticipatie niet beïnvloeden. Ze hebben wel invloed op de timing van de zwangerschappen maar niet op het aantal kinderen.''

Vijf jaar geleden pleitte Cuyvers al voor een volksverzekering voor de kosten van ouderschap. Jonge gezinnen zouden zich verplicht moeten verzekeren voor het krijgen van kinderen. In de jaren dat ze een gezin stichten kunnen ouders – bij voorkeur allebei – dan minder werken en terugvallen op de sociale wetgeving. Veel draagvlak heeft hij nog niet gevonden, terwijl de combinatie van arbeid en zorg niet structureel is verbeterd.

,,Als de acceptatie van werkende moeders afneemt, wordt hun keuze tussen werk en ouderschap verscherpt. Mannen verdienen door de economische voorspoed goed genoeg. Daardoor kunnen vrouwen makkelijker zeggen: ik doe een stap terug. Er bestaat een reservoir van moeders die alleen bereid zijn te werken als de materiële en culturele condities goed genoeg zijn.''

Als de kinderlozen moeilijk doen, blijven de moeders thuis, bedoelt u?

,,Het gaat die moeders eerder om een prettige werksfeer dan om de carrière of het inkomen. Een enkeling moet doorwerken om de hypotheek te kunnen betalen. De meerderheid van deze moeders heeft een man met een hoger inkomen dan zijzelf. De economische noodzaak om te werken geldt alleen voor vrouwen uit de lage sociale milieus en de eenoudergezinnen.''

Maar die thuisblijvers zijn wel nodig.

,,Dat is de paradox: ze zijn hard nodig. Maar als werkende vrouwen geen kinderen krijgen, is dat op termijn een ramp. Er worden dan te weinig kinderen geboren waardoor de beroepsbevolking nog verder slinkt. Kiezen die vrouwen voor de kinderen dan verdwijnen ze van de arbeidsmarkt, waardoor de emancipatie stagneert. Ze krijgen meer kinderen waardoor het probleem van de schaarste nog groter wordt: in het onderwijs, bij de verloskundigen, in de kinderopvang. Moeders móeten tegelijk werken én kinderen krijgen, anders heeft de samenleving óf een demografisch óf een economisch probleem.''

Redden die supermoeders het?

,,Er zijn moeders die kunnen hordenlopen met een baby in hun draagzak. Er zijn moeders die hetzelfde blijven presteren, maar we moeten af van het idee dat zij precies dezelfde soort werknemers zijn als kinderlozen of als vaders met een vrouw thuis. Wie zorg draagt voor kinderen is nu eenmaal minder betrouwbaar. Niet vanwege haar capaciteiten maar vanwege de grotere verantwoordelijkheid die ze thuis draagt.''

Daar hebben de kinderlozen een punt.

,,Inderdaad. Moeders zijn geen volwaardige werknemers. Als ze moeten kiezen tussen een rapport afronden en hun kinderen op tijd van de crèche halen, kiezen ze het laatste. Het zou een slechte zaak zijn als dat niet zo was.''

Spek-en-bonenwerknemers. Hoe gaat een werkgever daarmee om?

,,Hij moet afspraken maken op de lange termijn om de dagelijkse spanning weg te nemen. `Ik wil dat je over vijf jaar die taak op je neemt. In de tussenliggende twee jaar kun je iets anders gaan doen.' Dan geef je zo'n moeder een recht, je onderkent het probleem. Het verworvene moeten we natuurlijk behouden. Er zijn vrouwen die wel werkweken van tachtig uur maken en thuis een au pair hebben, of zelfs een man die voor de kinderen zorgt.''

Wat gebeurt er als het economisch slechter gaat?

,,Zodra er een overschot op de arbeidsmarkt komt, treedt het klapstoelmechanisme in werking. Die moeders gaan onmiddellijk terug naar huis. Dat willen ze vaak ook liever. De conservatieve regering in Noorwegen geeft vrouwen subsidie als ze thuis blijven. Als we crècheplaatsen subsidiëren, waarom de moeders dan niet, zo is de redenering. Vrouwen in de gezondheidszorg namen massaal ontslag toen de maatregel van kracht werd. De Noorse vakbond juichte, want er ontstond schaarste op de arbeidsmarkt en daardoor gingen de salarissen omhoog. Het land keerde terug naar het kostwinnersmodel.

,,Moeders met jonge kinderen werken over het algemeen met collega's die geen zorgverplichtingen hebben. Ze zitten opgesloten in werkenclaves en laten zich gek maken. Ze moeten zich voor hun omgeving gedragen alsof hun kinderen niet bestaan, zodat kinderlozen zich niet achtergesteld voelen. Als je iemand kent die een kind heeft verloren, weet je dat de rest van zijn leven er uitziet als dat van een zombie. Er zit een element van levensvreugde in het grootbrengen van kinderen. Dat wordt onvoldoende erkend. Het frustreert me dat daar zo weinig rekening mee wordt gehouden.''

Moeders presteren minder en blijven liever thuis. Krijgen kinderloze collega's dan toch gelijk?

,,Ik heb bezwaar tegen de `anti-werkendemoederideologie'. De werkende moeder is altijd gehaat geweest. Ze is uitgemaakt voor ontaarde moeder met sleutelkinderen en nu wordt ze de profiteur genoemd. Of verwend kreng. Alsof het moederschap een luxe variant is. Vaders hebben het veel gemakkelijker. Ze dwingen respect af als ze een mooie baan opgeven om met hun zoontje te voetballen. Ze hoeven na een werkdag maar een schort aan te trekken of er wordt geapplaudisseerd.

,,Ik ben bang dat die groep kinderlozen een politiek machtsblok gaat vormen. Ze voelen zich in hun recht aangetast en vinden gehoor. Zoals ook de alleenstaanden gehoor vonden toen ze klaagden over de hoge kosten van een eenpersoonshuishouden. Hun kritiek sluit naadloos aan op de individualiseringsgolf. Ik hoop dat de kinderlozen wat meer solidariteit kunnen opbrengen.''