Haagse dames in de verloedering

De voorstelling met de titel `Honds', die vanavond in Den Haag in première gaat, is geïnspireerd op de verhalenbundel `Beer is terug' door Helga Ruebsamen. Het gaat over mannen die alleen hun lust najagen en hun vrouwen verwaarlozen.

Een Haagse dame laat zich niet kennen. Al is ze iets te dik voor de mannen, of te oud, al is ze verlopen door drankzucht, ze zal altijd de moed erin houden, desnoods met een voyant kapsel, gebakjes bij de thee, een fles witte wijn tussen de middag. Actrice Toos Sax van der Weyden, die de hoofdrol speelt in Honds naar het werk van Helga Ruebsamen, is zelf afkomstig uit Den Haag. Onlangs stond ze in de lift, waar ze een opmerking beluisterde van een wat oudere vrouw: `Het gaat niet goed met me, maar ik red het wel.'

In de regie van Kiek Wishaupt acteert Toos Sax van der Weyden de verschillende vrouwen die schrijfster Ruebsamen in haar verhalenbundel Beer is terug zo schitterend neerzet. Wraakzucht jegens overspelige echtgenoten of anderszins mannen die hun vrouw in de steek hebben gelaten of verwaarlozen, daarover gaat deze bundel. Tal van aforismen kleuren het boek en ook de voorstelling: `Zijn moeder heeft hem tot op de dag van zijn dood verzorgd. Maar ze heeft hem ten slotte niet kunnen redden! In al zijn huwelijken heeft hij zijn moeder meegenomen als zijn trouwste slavin.'

In het kleine, sfeervolle Literair Theater Branoul in de beschutting van de Denneweg en de Lange Voorhout repeteren Van der Weyden en Wishaupt aan Honds. Kiek Wishaupt, verbonden aan de Toneelacademie in Maastricht, is, behalve voor de regie, ook verantwoordelijk voor de bewerking: ,,Ik had al eerder literair proza, onder andere van Roald Dahl, op de planken gebracht. We kozen in Honds voor drie verhalen die telkens een andere vrouw tonen, maar uiteindelijk bleek het onontkoombaar dat Toos Sax aldoor een wraakgodin speelt.''

Wishaupt streefde in zijn regie twee vormen na. ,,Soms houdt de actrice grote afstand tot de toeschouwers, waardoor ze onbereikbaar lijkt. Zo'n Haagse mevrouw achter het glas van de tearoom. Een andere keer spreekt ze de zaal rechtstreeks aan. Hierdoor ontstaat een combinatie van lichtheid en ingeleefd spel. Ruebsamens tekst is prachtig, treurig en verdrietig en vooral humoristisch. Zo'n hardop uitgesproken zin als `Het vestje keurig aan de kapstok hangen' spreekt boekdelen. Er zijn verschillende types; de dynamische vrouw die alles, elke man, heeft overwonnen en zegeviert; de ander die twijfelend door het leven gaat en de derde die bij het minste of geringste op tilt slaat. Er schuilt veel woede in Beer is terug, dat is de grootse kracht van het boek.''

Toos van der Weyden draagt een strak, zwart kostuum met rode knoopjes langs de mouwen. Dat geeft haar een androgyne uitstraling, juist als in het verhaal `Marlene' dat over een vrouw gaat die erotische fantasieën heeft over Marlene Dietrich. Van der Weyden kent de Haagse sfeer goed, van haar kindertijd en ook later. Ze zit, zegt ze, vaak in tramlijn 11, die de hele stad doorkruist en daarbij tal van bevolkingslagen passeert. ,,Voor mij is het typisch Haags, dat een vrouw haar trots toont, dat ze keurig zit te wezen ondanks haar ellende, dat ze een chique staat voert terwijl haar huishouden verloedert en zijzelf verlept. Het is de grandeur van de façade.''

Bij de personages die ze speelt draait het om liefde, maar alles is vergeefs. ,,Mannen zeggen tegen hun vrouw verschrikkelijke dingen, bijvoorbeeld: `Over de vergeefsheid van de lust, die wij liefde noemen.' Dat liegt er niet om. Ik heb een vertellende houding, want dat is wat ik uiteindelijk doe: het verhaal over die Haagse ontreddering aan de toeschouwers vertellen. Het zal denk ik heel dicht bij komen, want vlak voor mij in de zaal zitten vast van die types. De teleurgestelde houding van de vrouwen komt voort uit de fatale koppeling van lust en liefde; zij willen èn liefde èn lust. De mannen in het boek komen er, in moreel opzicht, bitter slecht vanaf: die jagen alleen de lust na. Toch heb ik eerbied voor die vrouwen, uiteindelijk zijn ze sterk, het zijn gevallen heldinnen. Ze heffen geen eindeloze klaagzangen aan. Dat maakt hen nog tragischer.''

Door de achtergrond van gevlochten bamboe, door een bepaald gefilterd licht, herinnert Honds aan Ruebsamens Indische roman Het lied en de waarheid. In haar werk zoeken we tevergeefs naar het Haagse theaterleven, zelfs de typische sfeer van de Haagse Comedie ontbreekt. Desgevraagd geeft Ruebsamen als antwoord dat `schrijven haar werk is en niet het toneel'. Eerdere toneelbewerkingen vielen in het water door gebrek aan visie en geld, of aan allebei. Toen ze een doorloop van Honds zag, was ze verrukt. Het was, zegt ze, `of ik een enorme bos bloemen kreeg'. Voor de regisseur en actrice is Den Haag vooral ook een stad van de jazz, vandaar dat er veel jazz en blues in de voorstelling zit, zoals altsaxofonist Lee Konitz en Billie Holiday. Toos Sax van der Weyden: ,,Ik herinner me van vroeger allerhande jazzcombo's die in de cafés speelden. Daar werd beschaafd en keurig op gedanst. Die tijd vinden we niet terug in Honds. De vrouwen die Ruebsamen ten tonele voert zijn, zoals zij het zelf zegt: 'Schatten die niet deugen, lieftallige en valse, aandoenlijke secreten.' Maar het zijn engelen.''

Honds naar `Beer is terug' van Helga Ruebsamen. Literair Theater Branoul, Malistraat, Den Haag. Première 2/9. Inl. (070) 3657285.