`Cleansed' is teder gruwelkabinet

Soms schuif je snel een hand voor je ogen en kiert tussen de vingers door naar wat zich aan wreedheid op het toneel afspeelt. Geweld stoot af, intrigeert:ik wil kijken en niet kijken tegelijkertijd. De Britse toneelschrijfster Sarah Kane (1971-1999) biedt in haar toneelstuk Cleansed (Gezuiverd, 1997) een gruwelkabinet aan wandaden: ledematen worden afgehakt, een schaar knipt iemands tongpuntje weg als was het een haarlok bij de kapper. Deze voorstelling, uitgekozen door Het Theaterfestival, stelt de toeschouwers op de proef. Het fysieke en mentale geweld dat Kane toont is hallucinerend, angstaanjagend, vervreemdend.

Regisseur Franz Marijnen van de Koninklijke Vlaamse Schouwburg in Brussel maakt van Cleansed een delirische uitvoering, alsof de door Kane uitgebeelde wreedheid een zwarte mis is, een duivelse sabbat. De handeling speelt zich af op een slagershakblok. Eromheen staan kooien opgesteld. De verschillende verhaallijnen worden bijeengehouden door de beul Tinker (Hans Ligtvoet). Het meisje Grace zoekt na zijn zelfdoding haar broer op; ze hult zich in zijn kleren. Twee jongemannen vrijen met elkaar, maar de beul martelt de een net zo lang tot hij de ander verraadt. Gevolg: het kapmes in polsen, enkels. De beul zelf zoekt in een peepshow de ware liefde van het traag dansende meisje.

De scènes volgen elkaar snel en als in een film op, afgewisseld door harde rockmuziek. De inzet van de acteurs is overweldigend; Sandrine André die haar dode broer zoekt is een serene engel temidden van de modder, het vuil en de angst waarin zij ronddwaalt. Carl Ridders is al niet minder etherisch in zijn onaardse zuiverheid. Over Macbeth is eens gezegd dat de toeschouwer een beeld van het goede moet opbouwen om de macabere moordlust te kunnen aanvaarden. Hetzelfde geldt voor het werk van Kane. Ondanks de zinnelijke uitbeelding van fysiek geweld spreekt er slechts één stem in haar toneelstukken: `Heb me lief.' Deze luttele drie woorden zeggen de personages om beurten, als een refrein.

De eenwording met haar dode broer waarnaar het meisje Grace verlangt, is het dramatische leidmotief van de voorstelling. Dat verlangen kent geen genade. Aanvankelijk lijkt het een prille, schuldeloze broer en zusterliefde. Totdat de beul komt, die zich vermomt als dokter. Aan het slot toont de voorstelling twee bebloede wezens, omzwachteld. Voorzichtig wikkelt Tinker de windsels af: het meisje blijkt een jongen, de broer zelf is ontmand. Heel zacht klinkt gesnik op. De rockmuziek verandert in een religieus koor over God. Op het hakblok ligt een telraam waarmee een zwakzinnige jongen wilde leren rekenen, om zo zichzelf een plaats te verwerven in de wereld. Hij houdt van Grace, draagt haar rode rokje en witte blouse. Hij wikkelt haar panty om zijn hals en hangt zich op.

De acteurs van De Bottelarij, de tijdelijke behuizing van de Koninklijke Vlaamse Schouwburg, brengen Cleansed met bijna tedere eenvoud. Er is geen enkel effect nagestreefd. Dat is het paradoxale van deze regie: hoe intiemer en vanzelfsprekender, des te heftiger komt de kreet van hopeloosheid aan. Na elke beulsscène wordt het hakblok gereinigd, het offer is voltrokken. De Bottelarij brengt deze voorstelling samen met Crave (Hunker, 1998), het laatste stuk van Kane, geregisseerd door Paul Peyskens. Niets dan een kale speelvloer, vier personages die geen naam hebben. Niet de rituele dodendans van Cleansed, maar een koele, strakke verhandeling over liefde en liefdeloosheid. Een wanhopige vrouw (Bien De Moor) staat tegenover een speels-nuchtere Chris Thys. De man die de eerste liefheeft stelt zich koel en zakelijk als een regisseur op. Dit tweeluik is een gelukkige vondst. Sarah Kane is meer dan een vluchtig verschijnsel dat gefascineerd is door geweld, een British Psycho. Haar werk komt voort uit een wonderlijke mengeling van extase en verdriet. In haar toneelstukken staat de wereld uit het lood. Zij dwingt de toeschouwer zich rekenschap te geven van zaken, die zo snel dreigen te vervlakken tot woorden als geweld, dood, liefde. Daarbij komt dat ze een ijzersterke intuïtie heeft voor drama.

Theaterfestival: Cleansed/ Crave van Sarah Kane door De Bottelarij/ KVS. Regie Cleansed: Franz Marijnen; regie Crave: Paul Peyskens. Gezien 29/8 De Bottelarij, Brussel. Te zien t/m 9/9 aldaar. Inl.: 0032-2-4127070. Op 9/9 bus uit Amsterdam naar De Bottelarij. Inl. (020) 4226464. www.theaterfestival.org.