Sierlijk gapen

De dieren van Tellegen kennen we als kleine wijsgeren, als gretige briefschijvers, als grage taarteters en als hartstochtelijke verjaardagsvierders – zelfs als het heel droevige mislukte verjaardagen zijn. We kenden ze nog niet zo goed in hun hoedanigheid van slapende dieren. Maar nu is er Ze sliepen nog.

Daaruit blijkt bijvoorbeeld dat de eekhoorn nogal eens last heeft van slapeloosheid. Op een nacht loopt hij wat door zijn huis te dwalen, omdat hij toch niet slapen kan en dan hoort hij stemmen over hem praten. `Hij is heel erg schmwlfgrstkpl.' De stemmen zeggen nog meer, ook bijvoorbeeld dat hij, als hij niet schmwlfgrstkpl is, `tnlkrpsrt' is. `Dat geloof ik niet!', zegt de andere stem. Het is wel een probleem dat de eekhoorn zo slecht slaapt.

De secretarisvogel kan brieven sturen waardoor de ontvanger in slaap valt. De lemuur, die helemaal aan de andere kant van de woestijn woont waar nooit iemand komt, is heel bang om te slapen. Want dan kan er net dán iemand langskomen. En dat gebeurt ook. De gloeiworm kan niet slapen als hij niet kan zien of hij goed ligt. ``Want misschien lag hij niet goed. Dat zou kunnen, dacht hij. Dat zou altijd kunnen.' Maar om te kijken of hij goed ligt moet hij zijn lichtje aandoen en daarna moet het weer uit en dan kan hij weer opnieuw niet zien of hij goed ligt. Dat is een heel probleem voor de gloeiworm. Hij noemt zich daarom soms `de ingewikkelde gloeiworm'.

Ook valt de zon een keer in slaap.

En op een nacht dat de eekhoorn weer eens niet kan slapen, blijkt dat dat wel kan kloppen, omdat de slaap er niet in kan. Die staat buiten voor de deur. Als hij binnen is laat hij de eekhoorn slapen. `Want hij kon iedereen laten slapen. Iedereen.'

Zo blijkt slapen helemaal niet zomaar iets te zijn. En in slaap vallen al helemaal niet. Soms gebeurt het zomaar, alleen maar omdat iemand welterusten zegt. Soms moet je er veel moeite voor doen. Vroeger hoorde je wel eens dat slapelozen schapen telden. De eekhoorn telt heel anders: `Eigenaardig weemoedig diepzinnig vindingrijk wijselijk zwaarwegend veelvuldig hoogachtend vreemdsoortig triest zachtaardig zachtmoedig zachzinnig.' Dat helpt vaak heel goed. Het is iets om ook eens te proberen.

Dit is een heel leerzaam boek, en het is een echte Tellegen. Dat wil zeggen: niets is vanzelfsprekend en woorden hebben de neiging zich te verzelfstandigen, of zich tot ongebruikelijk gebruik te lenen. Ze lijken altijd zo nieuw bij Tellegen, de woorden. Zo kun je bijvoorbeeeld lezen: `De sprinkhaan gaapte sierlijk, en viel in slaap.' Sierlijk gapen. In hetzelfde verhaal blijkt de sprinkhaan, tegen zijn wens, níet te zijn gadegeslagen gedurende zijn slaap. `De sprinkhaan begreep dat het een vergeefse nacht was geweest'. Een vergeefse nacht. Zo blijkt de regen een stem te hebben, krijgt iemand de raad om `zo hard en ingewikkeld mogelijk' na te denken en vraagt de eekhoorn voor zijn verjaardag `slaap, het geeft niet wat voor'. Die krijgt hij ook nog, onder meer: `zoete slaap, langgerekte slaap, zachte slaap (–) woeste slaap met wilde dromen'. Het is een manier van de wereld onder woorden brengen of misschien nog meer: een manier om de woorden aan de macht te laten komen, die altijd een lichtelijk surrealistisch resultaat heeft en die zowel opmonterend als onrustig werkt. De greep op de wereld verdwijnt, als regen ineens een hoofd blijkt te hebben en slaap je kamer binnen sluipt, als je kunt denken: morgen word ik somber, maar gelukkig ben ik nu nog vrolijk `o wat ben ik nu nog vrolijk, vrolijk...' Niets is zoals het is, alles is alleen maar zoals het benoemd wordt.

Dat is wel zo. Of ook niet?

Misschien is het beste om maar gauw een fijne droom te verzinnen en in slaap te vallen. Zoals de walvis en de potvis. Een droom over met een blauw hoedje op in de rivier liggen. Ja, dat zzz zou fijnzzzijn, o zzz fijn zzz.

Toon Tellegen: Ze sliepen nog. Querido, 56 blz. ƒ25,-