Muziek uit de San Marco

Is componeren een gevaarlijk beroep? In de 20ste eeuw onder het nazi-regime of in de donkerste dagen van het stalinisme zonder twijfel. Maar vroeger? In het Festival Oude Muziek met een overvloed aan staatsmotetten vanwege het thema `Karel V en de muziek van zijn tijd' lijkt het antwoord klip en klaar: componeren is ongevaarlijk zolang je maar het verstand van Frederik bezingt, de mildheid van Maximiliaan, de macht van Karel, de roem van Filips en Ferdinand. Dan is er geen vuiltje aan de lucht.

Of toch? Iemand als de jonge Philippe Verdelot (circa 1470- circa 1550), wiens muziek in de Jacobikerk klonk bij Capella Ducale Venetia, stelde zich wel degelijk kwetsbaar op. Verdelot koos stelling tegen de Medici en paus Alexander VI door het Ecce quam bonum te componeren, de tune van de aanhang van Savonarola, wiens kruistocht tegen zedenverwildering eindigde aan de galg.

Voor Verdelot was Savonarola een heilige. Bij Capella Ducale Venetia vond ik zijn vijfstemmig motet waarin hij de dodelijke wonden, Italië toegebracht, bezingt in de smeekbede `Heer toon mildheid, open mijn samengeknepen hart' buitengewoon indringend. Het ging door merg en been. Verdelot meende het.

Zijn leraar Adriaan Willaert schatte hem hoog in, anders had hij hem de arrangementen van zijn meerstemmige madrigalen niet toevertrouwd, door Verdelot teruggebracht tot een moderne vorm van één zangstem met luitbegeleiding. Dat Willaert zelf evenmin ontbrak lag voor de hand. De Capella put uit het repertoire van de San Marco waarop Willaert als geen ander zijn stempel heeft gedrukt. Helaas, de uitvoering liet te wensen over, al verliep een en ander na de pauze wat gelukkiger.

Tijdgenoten vergeleken Willaerts strelende samenklanken met een aurum potabile, een bouillon in een oplossing van goudchloor, geschikt ter bestrijding van zware koorts (heilige Franciscus) ofwel ernstige huidziekte (Lodewijk XI). Maar ditmaal leek het meer op een rinzig-zure appelstroop. Dynamische schakeringen, pauzes, een concentratie op de belangrijkste figuur van cantus firmus: dit alles kwam nauwelijks uit de verf mede door de breierige akoestiek van de Jacobikerk. Wat klonk was een fanatiek soort onverzettelijkheid met zangstemmen in verdubbellingen van cornetto, trombones en orgel, vechtend om de voorrang.

Joel Cohen, die tekende voor het thema `kruispunt Gibraltar' herinnert zich een conferentie over het troubadourlied in Parijs waarbij groepen optraden elk met een Iraanse trom. Waarom toch? Op geen afbeelding prijkt de troubadour met een trom? Echter, een Iraanse slagwerker maakt in de jaren `70 een veelverkochte plaat met troubadourliederen en zelfs werd in een film over de Franse middeleeuwen de sfeer getekend door zo'n zelfde trom. Kortom, men speelt elkaar maar na.

Cohen bracht nu de Cantigas de Santa Maria van Alfonso el Sabio, koning van Castilië (1221-1284), met zijn Camerata Medeterranea in een personele unie met een Marokkaans orkest. Met een Arabisch ensemble uit het Midden-Oosten hoefde hij dat vanwege de microstemming niet te proberen. De samenwerking was voortreffelijk, maar van de noodzaak de Cantigas zó uit te voeren ben ik niet overtuigd.

Overtuigd ben ik wel van de noordelijke invloed. Anne Azéma zong in een hartstochtelijke beleving indringend sensueel, fraai begeleid op de vedel door Shira Kammen, een trouvère-lied in vrijwel dezelfde melodische opbouw als zo'n `Cantiga'. Dat moslim-musici aan het hof van Alfonso werkten staat vast. Maar zongen die de Maria-liederen? Zongen Nederlanders in de Tachtigjarige oorlog Spaanse en in de Tweede Wereldoorlog Duitse liederen mee? Er woedde een hevige strijd in Spanje en de teksten van de Cantigas zijn moslim-vijandig. Niettemin stelde Marcel Pérés, leider van het Ensemble Organum, droogjes dat onderzoek had uitgewezen dat de Cantigas waarschijnlijk in Parijs zijn geschreven. Cohen bromde: ,,Straks vinden ze nog uit dat ze uit Hongkong komen.'' Maar dit lijkt mij nog altijd waarschijnlijker dan dat religieus fanatieke moslims de Cantigas vol overtuiging meezongen.

Festival Oude Muziek Utrecht. Capella Ducale Venetia en Camerata Mediterranea, Gehoord 30 en 31/8, Jacobikerk en Muziekcentrum Vredenburg Utrecht.