Koude Oorlog woedt onder zee gewoon door

Ter gelegenheid van de millenniumwisseling had de Amerikaanse regering Russische experts uitgenodigd om plaats te nemen in strategische waarnemingsposten. De millenniumbug, zo werd gevreesd, kon leiden tot waarneming van schijnbare lanceringen van strategische raketten en zo een nucleaire oorlog ontketenen. De Russen werden toegelaten tot in het hart van Amerika's strategische defensie om misrekeningen en een vernietigende ontsporing te voorkomen. Een beter bewijs dat de Koude Oorlog tot het verleden behoorde, kon niet worden geleverd.

Maar onder de oppervlakte van oceanen en zeeën lijkt de Koude Oorlog onverminderd voort te gaan. Terwijl afspraken over verdere vermindering van de atoomarsenalen vlak achter de diplomatieke horizon liggen, op internationale conferenties zelfs wordt gesproken over een volledige ontmanteling van het kernwapen, besluipen Amerikaanse en Russische onderzeeërs elkaar alsof er niets is veranderd. De Russische marine fantaseerde niet toen zij de aanwezigheid van een onderzeeër van andere nationaliteit rapporteerde bij de ondergang van de Koersk.

Twee Amerikaanse onderzeeërs en een oppervlakteschip volgden, naar berichtgeving in de New York Times, de oefeningen waaraan de Koersk deelnam. Een van beide, de Memphis, zocht vervolgens de Noorse haven Bergen op om sonarbanden met gegevens en andere registraties van de ramp over te dragen. Volgens die gegevens werd de Koersk getroffen door twee explosies in een torpedo – de eerste waarschijnlijk in de motor of de brandstof, de tweede in de lading zelf. Die laatste ontploffing joeg het schip naar de zeebodem en stuurde de bemanning de dood in.

Volgens de Amerikaanse marine heeft er geen botsing plaatsgehad. Van schade aan een van haar schepen is haar niets bekend. Over de locatie van die schepen op het moment van de ramp bewaart zij het stilzwijgen. Wel ervoer de bemanning de schokgolf van de tweede explosie, schrijft de New York Times. De aankomst van de Memphis in Bergen leidde tot Russische speculaties dat het schip averij had opgelopen en verantwoordelijk was geweest voor de ondergang van de Koersk. Dat moet bewuste desinformatie zijn geweest. De Russen kunnen de explosies niet hebben gemist.

De Memphis is een aanvalsonderzeeër. Over dit soort schepen beschikt zowel de Amerikaanse als de Russische marine. Zij zijn uitgerust om de met lange afstandsraketten volgestouwde strategische onderzeeërs op te sporen, te volgen en, bij het uitbreken van een nucleaire oorlog, te vernietigen alvorens deze hun kernwapens lanceren. Evenals hun doelwit worden zij nucleair aangedreven en kunnen zij praktisch ononderbroken patrouilleren. De taak van de Memphis is dus meer dan het volgen van een oefening. Iedere Russische strategische onderzeeër die zijn haven verlaat, kan er op rekenen dat hij gevolgd wordt, door de Memphis of een ander schip van die klasse.

De rol van een aanvalsonderzeeër is complex. Het strategisch machtsevenwicht in de Koude Oorlog berustte op het axioma dat de supermogendheden, Amerika en de Sovjet-Unie, in staat waren de ander een vernietigende nucleaire slag toe te brengen ook na het incasseren van een atoomaanval op het eigen grondgebied. De afschrikwekkende werking van de strategische strijdkrachten lag beklonken in dit vermogen om onder alle omstandigheden een zogenoemde tweede klap uit te delen. Dat vermogen werd in stand gehouden door in ondergrondse silo's geplaatste intercontinentale raketten en door op onderzeeërs gestationeerde langeafstandsraketten. Maar als gevolg van nieuwe aanvalstechnologieën en -strategieën werden de silo's steeds kwetsbaarder. De strategische onderzeeërs ontwikkelden zich tot `het laatste wapen' waarop het evenwicht van de wederzijds verzekerde vernietiging, zoals het werd genoemd, was gefundeerd.

Dat evenwicht berustte bij het officiële einde van de Koude Oorlog, begin jaren negentig, in laatste instantie op de onkwetsbaarheid van de strategische onderzeebootvloot. Maar het waren nu juist de aanvalsonderzeeërs die de strategische onderzeeërs toch kwetsbaar maakten. Technologie werd ontwikkeld om het spoorzoeken te belemmeren èn te bevorderen. De eigen bewegingen moesten worden gemaskeerd, die van de tegenpartij dienden te worden waargenomen. Een aparte technologische wapenwedloop ontwikkelde zich onder het zeeoppervlak, een wedloop waarin de Russen op een gegeven moment een voorsprong namen. Dat die race niet is beëindigd, mag worden afgeleid uit het feit dat de Koersk tot een nieuwe klasse onderzeeërs behoorde.

De belangstelling van de Amerikanen voor de manoeuvres van de Russische marine in de Barentsz Zee zal niet uitsluitend het gebruik van een nieuw type torpedo hebben gegolden. De aanvankelijke Russische weigering buitenlandse hulpverleners bij het wrak van de Koersk toe te laten, hoe wrang op zichzelf ook, kan worden verklaard uit de aanname dat de Russische marine haar geheimen op dit gebied niet wenst prijs te geven. Het gaat langzamerhand om het laatste strijdmachtonderdeel aan Russische kant dat een zeker machtsevenwicht met Amerika handhaaft.

De ramp met de Koersk drukt de wereld nog eens op de feiten. De gevaren voor het milieu van de roestende Russische onderzeebootvloot in de noordelijke wateren zijn bekend. De vrees dat de ramp met de Koersk radio-activiteit uit de reactor zou vrijmaken was niet ongegrond. Maar van ten minste even groot belang is de realiteit dat onder het zeeoppervlak een wapenwedloop voortduurt met alle kwade kansen van dien. Het evenwicht van de wederzijds verzekerde vernietiging mag politiek zijn tijd hebben gehad. De wapens waarmee die afschrikking werd afgedwongen, blijven gereed voor gebruik, alsmede de wapens die dat evenwicht kunnen verstoren. De Koersk en de Memphis staan voor de gevaren die de wereld nog steeds bedreigen, maar waarover weinig wordt gesproken. De ondergang van de Koersk bracht die werkelijkheid weer even aan de oppervlakte.

J.H. Sampiemon is commentator voor NRC Handelsblad.