Alles in edele stilte

Klokslag vier uur 's ochtends gaat de gong: de cursisten moeten hun bed uit. Om anderhalf uur te mediteren, tot het ontbijt wordt geserveerd.

Het dagelijkse programma wordt daarna gevuld met nog eens achteneenhalf uur mediteren, onderbroken door een lunch, een rustpauze, een theepauze en een lezing. Om half tien 'savonds moet het licht uit.

De deelnemers onderwerpen zich aan gedragsregels. Er staat geschreven dat ze zich tijdens de tiendaagse cursus dienen te onthouden van ,,doden, stelen, seksuele activiteiten, alcohol- of drugsgebruik en liegen''.

Dat laatste mag geen lastige opgave zijn, want de cursisten nemen ,,vanaf het begin tot het einde een edele stilte in acht''. Elk contact met de buitenwereld is verboden. Ze eten vegetarisch; wie voor de eerste keer meedoet, krijgt 's middags nog wat fruit en melk. Wie niet nieuw is – zij worden `oud-studenten' genoemd – mag na het middaguur niets meer nuttigen, op thee en citroenwater na.

,,De deelnemers leven zo tien dagen bijna als een monnik'', zegt Loretta van der Stam (40). Ze zit in de ontvangsthal van een voormalig hotel in de bossen van het Belgisch-Limburgse Dilsen, waar deze zomer het Vipassana Meditatie Centrum is geopend. Van der Stam is penningmeester van deze stichting en `oud-student'.

,,Vipassana'', legt ze uit, ,,is een meditatietechniek ontdekt door de Boeddha, die in Birmese kloosters bewaard is gebleven. Aan het einde van de negentiende eeuw werd deze meditatietechniek ook voor leken toegankelijk. Ze staat los van elke vorm van religie. Het woord vipassana betekent inzicht. Vipassana is een proces van zelfobservatie met als doel de geest tot in de diepste lagen te zuiveren van negativiteit als woede, haat, hebzucht en angst.''

Dit keer zijn er 45 deelnemers, ze zitten op kussens en beginnen onder leiding van een leraar met het haast eindeloos observeren van hun natuurlijke ademhaling. ,,Gewaar zijn van de ademhaling door de neus, in en uit, daar gaat het om'', verduidelijkt Van der Stam. ,,In het begin lukt dat misschien vijf minuten achter elkaar, dan ben je afgeleid en is je concentratie weg. Denk je weer aan je werk of aan thuis.''

Op de vierde dag begint vipassana pas echt, vervolgt ze. ,,Je scant je lichaam, van top tot teen. Je neemt trillingen, warmte, pijn waar. Al die sensaties kunnen gepaard gaan met emoties. Het is zaak daar gelijkmoedig onder te blijven. Het effect? Je leert je onder meer beheersen. Bij een conflict zat ik vroeger soms binnen tien minuten op de kast, nu pas na anderhalf uur. En je krijgt een betere kijk op mensen. Je wordt je, bijvoorbeeld, bewust dat een hinderlijk iemand geen kwaad bedoelt, maar gewoon overstuur is.''

Van der Stam vertoont de Israelische documentaire Doing Time, Doing Vipassana, die in 1998 werd bekroond met de Golden Spire Award. De film laat zien hoe Indiase gevangenen bij hun rehabilitatieproces baat hebben bij vipassana. Gedetineerden betuigden na het volgen van de cursus spijt over hun daden, ze zeiden zich schuldig te voelen en beloofden beterschap. `Killers veranderden in heiligen', klinkt het in de film, waarin ook de leraar van vipassana, de Indiase ex-zakenman S.N. Goenka, in beeld komt. Hij leerde vipassana in de traditie van Sayagyi U Ba Khin, die grote aantrekkingskracht heeft op Indiërs. In Nederland en België volgden totnutoe 1.500 mensen de cursus.

Van der Stam: ,,De Isralische documentaire heeft mij persoonlijk aangemoedigd aan vipassana te gaan doen. Als zo'n cursus gevangenen helpt, dan zal ze mij ook wel helpen, redeneerde ik.'' Van der Stam, die een eenmansbedrijfje runt, is geregeld op het Vipassana Meditatie Centrum in Dilsen te vinden. Als vrijwilliger, zoals iedereen. Het keukenpersoneel, managers en leraren krijgen geen vergoeding. ,,Het zijn altijd oud-studenten vipassana'', zegt Van der Stam. ,,Ze zetten zich (tijdelijk) in uit dankbaarheid, omdat ze door deze meditatietechniek gelukkiger mensen zijn geworden.''

Oud-studenten zijn ook in financieel opzicht belangrijk. Dankzij hun bijdragen of renteloze leningen kon het centrum dichtbij Sittard worden aangekocht.

Penningmeester Van der Stam: ,,We zijn niet rijk. Desondanks vragen we geen geld aan de cursisten. Ze betalen óók geen cent voor hun maaltijden en overnachtingen. Ga je het vercommercialiseren, dan is vipassana niet puur meer.''