Niet het volk, alleen Saddam is gebaat bij opheffing van sancties

De Tweede Kamer praat vandaag over de VN-sancties tegen Irak. Actievoerders spreken van een desastreus beleid als gevolg waarvan reeds meer dan een miljoen Irakezen zijn gestorven. Maar, hoe paradoxaal het ook lijkt, opheffing van de sancties zal de bevolking niet ten goede komen, meent Carolien Roelants.

Het handelsembargo dat de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties tien jaar geleden tegen Irak heeft afgekondigd, is een fiasco, betoogt een groeiend koor van regeringen, politieke partijen en actiegroepen. Niet Saddam Hussein, maar zijn volk lijdt als gevolg van de sancties: er is sprake van een humanitaire ramp, zeggen zij. Zij beschuldigen de Verenigde Staten en Groot-Brittannië, de belangrijkste krachten achter handhaving van het embargo zolang Saddam niet aan al zijn ontwapeningsverplichtingen heeft voldaan, zonder meer van volkerenmoord. En hun bondgenoten van medeplichtigheid. Meer dan een miljoen Irakezen zijn al gestorven als gevolg van de sancties, zeggen actievoerders. Zij verwijzen naar een rapport van het VN-kinderfonds UNICEF over de toename van de kindersterfte in Irak en naar maandelijks bijgestelde, gedetailleerde cijfers van de Iraakse regering.

Er is de nodige twijfel aan de Iraakse cijfers hoe is het mogelijk dat de statistieken zo goed in orde zijn als de rest geheel is ingestort? Maar het is waar, een deel van het Iraakse volk lijdt, ondanks het olie-voor-voedselprogramma, dat Irak tegenwoordig in staat stelt een onbeperkte hoeveelheid olie te exporteren om voedsel en medicijnen te kunnen importeren. Er zijn duizenden foto's gemaakt in Iraakse ziekenhuizen van hologige, doodzieke kinderen. Ze zijn het leven slecht begonnen, omdat hun moeders slecht gevoed zijn. Ze zijn vatbaarder voor ziekten en als ze ziek worden zijn er te weinig medicijnen voor hen beschikbaar. De gezondheidszorg, die in Irak vroeger naar verhouding goed in orde was, is in elkaar gestort - althans voor het arme deel van de bevolking. Er is gebrek aan schoon drinkwater. Buitenlandse delegaties soppen in het zuiden van Irak door open riolen.

Het is ook waar dat Saddam Hussein weigert te buigen voor de eisen van de Veiligheidsraad. Het staat vast dat Saddam de vorig jaar opgeheven wapeninspectie UNSCOM consequent heeft tegengewerkt en voorgelogen. De Raad eist dat de Iraakse leider de nieuwe ontwapeningscommissie UNMOVIC toelaat en volledig met haar meewerkt. Dan worden de sancties al een half jaar later opgeschort. Voor Saddam is dat te veel gevraagd: hij eist opheffing van de sancties voor hij – misschien – de wapeninspecteurs wil toelaten.

Moet het handelsembargo nu worden opgeheven? De Koerden van het autonome Noord-Irak – zelf ook aan de sancties onderworpen en als zodanig een interessante bron – zijn wat dit betreft buitengewoon voorzichtig. Ja, de sancties moeten natuurlijk worden opgeheven. Maar, voegen ze daar onmiddellijk aan toe: alléén als we van de internationale gemeenschap eerst harde garanties krijgen dat Saddam niet opnieuw zijn massavernietigingswapens tegen ons gebruikt. Want, zeggen ze, we weten dat Saddam alleen van de sancties af wil om meer armslag te krijgen voor zijn bewapeningsprogramma's. Dan is hij verlost van alle controle op zijn financiën, en heeft niemand er meer zicht op of hij weer nucleaire expertise aanschaft. Iedereen heeft zijn prioriteiten, en dat is de zijne. Wij kennen Saddam. Hij heeft in en na de oorlog tegen Iran (1980-'88) chemische wapens tegen ons gebruikt. Hij heeft de Koerdische opstand tegen zijn regime (en ook de shi'itische) na de Golfoorlog van 1991 met gruwelijk geweld neergeslagen. Wij hebben er geen enkel vertrouwen in dat hij tot inkeer is gekomen en zich opmaakt het land behoorlijk te gaan besturen.

Geen van de buurlanden van Irak zingt mee in het koor van de tegenstanders van de sancties. Niet voor niets: ook zíj kennen Saddams gewelddadige verleden en zijn bedreiging voor de toekomst. Het is bewezen dat Saddam grootscheepse nucleaire, chemische en biologische wapenprogramma's had (om nog maar te zwijgen over zijn avontuur met het Superkanon). En zeer waarschijnlijk heeft hij ze nog ten dele. Iran, zijn erfvijand, heeft voor alle zekerheid nu zelf een kostbaar bewapeningsprogramma opgezet. De Arabische Golfstaten laten zich door de VS en Groot-Brittannië met wapens volpompen. Tenminste dit deel van het Midden-Oosten, met zijn spanningen rond het Koerdische onafhankelijkheidsstreven, en zijn religieuze, etnische en economische tegenstellingen, zal aanzienlijk instabieler worden dan het al is als de sancties worden opgeheven.

Voorstanders van opheffing voeren aan dat natuurlijk wapenembargo's moeten worden gehandhaafd en `slimme sancties' – specifiek gericht tegen het regime zoals bevriezing van tegoeden moeten worden toegepast om hernieuwde toelating van wapeninspecteurs af te dwingen. Bevriezing van tegoeden zou dat voldoende zijn om een Saddam tot de orde te roepen die zich niets aantrekt van een compleet handelsembargo, inclusief bevriezing van tegoeden? Waarom is Irak eigenlijk in zo'n verschrikkelijke staat geraakt? Dat wil zeggen, het zuiden en midden dat onder Saddams controle staat, want het autonome noorden is er aanzienlijk beter aan toe.

Het is duidelijk dat een land dat voor een heel groot deel van zijn voedselbehoeften van import afhankelijk is, ernstige gevolgen ondervindt van een handelsembargo - waarvan overigens voedsel en medicijnen altijd zijn uitgezonderd. Er is dan gewoon geen geld meer om levensmiddelen te kopen. Maar het is wel een feit dat de Veiligheidsraad, al snel bezorgd om de situatie van de Iraakse bevolking en niet te vergeten zijn eigen public relations, al in 1991 een olie-voor-voedselprogramma aanbood. Saddam ging daarmee pas in 1995 akkoord, en hij stemde pas in 1996 in met tenuitvoerlegging.

Waarom moeten in Irak eigenlijk open riolen zijn als wel raketten voor de korte afstand kunnen worden gefabriceerd? Deze productie is niet in strijd met het ontwapeningsbesluit van de Veiligheidsraad, maar, zou je kunnen zeggen, wel met de zedelijkheid. En waarom wel paleizen, en geen gezondheidscentra? En waarom kan wel een reuzenmoskee worden gebouwd, zo groot dat hij zichtbaar zal zijn vanuit de ruimte?

In het blad Middle East Report wijst dr. Richard Garfield erop dat Cuba, dat door verscherping van het Amerikaanse embargo en de ineenstorting van het Sovjet-imperium begin jaren negentig werd geconfronteerd met een aanzienlijke vermindering van de voedselimport, lang niet in zulke problemen raakte. Integendeel. De kindersterfte daalde er verder. De Cubaanse regering zorgde namelijk voor goede voorlichting: kook het water, geef kinderen borstvoeding, en bevorderde ook anderszins de omstandigheden van met name moeders en kinderen. De Iraakse regering daarentegen heeft lange tijd geweigerd speciale bijvoeding voor zogende moeders en baby's, waarin het olie-voor-voedselprogramma voorzag, te bestellen.

Hongert Saddam Hussein willens en wetens zijn bevolking uit om de wereldopinie tegen de boze Amerikanen te mobiliseren? Koerdische zegslieden schamperden deze zomer dat ook zíj wel doodzieke kinderen in hun ziekenhuizen kunnen vinden om aan buitenlandse delegaties aan te bieden.

In het beste geval kan worden gezegd dat Saddam zich niet erg om zijn bevolking bekommert. Opheffing van de sancties zal het regime wel, maar de bevolking niet ten goede komen nog afgezien van de consequenties voor oorlog en vrede.

Carolien Roelants is redacteur van NRC Handelsblad.

    • Carolien Roelants