Moskou voelt zich geïsoleerd

Moskou en omgeving zijn van televisiebeelden verstoken. Of toch niet helemaal? Twee televisiekanalen zijn wèl te ontvangen. Jammer voor Poetin: in beide gevallen zijn ze het Kremlin niet goed gezind.

Spraken de Moskovieten over hun televisietoren, dan noemden ze hem ,,Zijne Hoogheid''. Onaantastbaar, aardschokbestendig en vooral: hoger dan The Empire State Building. Zo was destijds in het Koude-Oorlogsjaar 1967 dit symbool van Sovjet-kunnen omarmd.

Maar de Ostankino-toren, met zijn roterende restaurant op 334 meter, was veel meer dan een trots baken in de Moskouse skyline: via de zendapparatuur in de top kon de waarheid van het politburo in golven over het Sovjet-rijk worden uitgestort.

Dat dit architectuurwonder op slag in een rokende schoorsteen is veranderd en tot overmaat van ramp dreigt in te storten, is dan ook een dubbele tragedie. In de eerste plaats pepert het de Russen voor de zoveelste keer in dat wat destijds door de partij als superieur is voorgesteld, verre van veilig of onfeilbaar is. Van de imploderende kernreactor nummer 4 in Tsjernobyl tot en met de reeks bijna-fatale ongelukken met het ruimtestation de Mir – het patroon is steeds hetzelfde.

In deze ,,zwarte augustus'' (Izvestija) stapelt de rampspoed zich wel heel snel op: na de bomaanslag op het Moskouse Poesjkinplein (12 doden) en het zinken van de kernonderzeeër Koersk in de Barentsz Zee (118 doden) is het uitbranden van de 537-meter hoge Ostankino-toren (3 doden) een droef slotakkoord. ,,De zwarte bladzijden in de Russische geschiedenis volgen elkaar in hoog tempo op'', constateert de Nezavisimaja Gazeta.

Niet toevallig ziet president Vladimir Poetin in deze rampenreeks een teken van het voortschrijdende verval van de grootmacht Rusland. ,,Het vergaan van de Koersk toont aan in welke staat onze marine verkeert; de verwoesting van de Ostankino bewijst de verwaarlozing van onze televisietechnologie'', schrijft de Komsomolskaja Pravda vanmorgen. ,,Wat nu als de controle op onze massavernietigingswapens hapert?''

Behalve betonrot en metaalmoeheid in de Sovjet-boedel brengt het uitvallen van de Ostankino-toren pijnlijk aan het licht hoezeer het Kremlin voor de uitoefening van zijn macht afhankelijk is van de televisie, en ook: in welke extreme mate de Russische onderdaan verslaafd is aan soaps als Santa Barbara (afleveringen 1.646 tot 1.649 stonden voor deze week geprogrammeerd) en Liefde en Geheimen van Sunset Beach. Niet religie, zoals Marx dacht, maar televisie is opium voor het volk. De tv-blackout in Moskou en omstreken (waar 18 miljoen inwoners sinds zondag zijn verstokken van de staatszenders ORT en RTR) ,,zal een serieuze psychologische klap toebrengen'', voorspelt Joeri Levada, 's lands bekendste opiniepeiler.

De aanhoudende sneeuw op hun beeldscherm bezorgt veel Moskovieten een eenzaam en unheimisch gevoel. ,,Alsof we plotseling van de rest van de wereld zijn afgesneden'', meent Joeri Kozlov, een 31-jarige zakenman. De afwezigheid van ORT en RTR creëert een schijnbaar machtsvacuüm. Toen in oktober 1993 opstandige parlementariërs en hun aanhang president Boris Jeltsin wilden afzetten, en daartoe de Ostankino-studio's (aan de voet van de toren) bestormden, vielen beide staatszenders enkele uren uit. Het is dan ook geen wonder dat president Poetin het herstel van de officiële tv-ontvangst in de Moskou-regio de hoogste prioriteit heeft gegeven: zijn ministers hebben daartoe maximaal een week de tijd gekregen.

Tot nog toe zijn alleen de kanalen NTV en Hoofdstad-TV erin geslaagd weer tot de huiskamers door te dringen. Beide zenders gelden als kritisch en niet erg Kremlin-gezind, wat de blamage voor de televisieloze staat alleen maar vergroot. Het kost enig geïmproviseer met ijzeren kleerhangers, en het beeld is verre van helder, maar inmiddels hebben miljoenen Moskovieten hun toestel afgestemd op de nieuwsbulletins van de eerder dit jaar door de Russische justitie nog gearresteerde mediatycoon Vladimir Goesinski (NTV) en de Moskouse burgemeester Joeri Loezjkov (Hoofdstad-TV). Onbedoeld wekt dat de suggestie dat zij en niet Poetin cum suis over Moskou regeren – alsof er een tijdelijke coup is gepleegd.

Vooral NTV, dat altijd al onder vuur van het Kremlin ligt, geniet zichtbaar van zijn technologische voorsprong (in 1998 heeft Goesinski's imperium zijn eigen satelliet gelanceerd). Presentator en directeur Jevgeni Kiseljov nodigt de autoriteiten met een triomfantelijk gebaar uit om hun journaals voorlopig via het NTV-kanaal uit te zenden. Minister Michail Lesin van Informatie was not amused. Voor de camera's van NTV sputterde hij tegen dat hij geen officieel aanbod heeft ontvangen. Ook maakte hij van de gelegenheid gebruik om NTV de oren te wassen: het station zou de tragedie met de Ostankino-toren exploiteren. Maar die sneer liet de commerciële zender, zijn tv-monopolie indachtig, gewoon op de montagetafel sneuvelen.