Spartacus

Spartacus is de beste film over de klassieke oudheid die ooit werd gemaakt. Afgezien daarvan zijn er nog drie excuses om vanavond te kijken. Het eerste is dat dit de doorbraak was van Stanley Kubrick, die de regie overnam nadat Michael Mann door hoofdrolspeler en co-producent Kirk Douglas was ontslagen. Het tweede is dat Spartacus, behalve over mannen met gebronsde torso's, gaat over de vrijheid van het menselijk individu, een interessant thema dat meer behelst dan het bezit van een mobiele telefoon. Het derde excuus is dat dit verhaal over de slavenopstand – die tussen 73 en 71 voor Christus tot onrust in de Romeinse Republiek leidde – historisch verantwoord wordt verhaald, zodat de drie uur en achttien minuten (volledige versie) niet alleen cinematografisch, maar ook educatief welbesteed zijn.

Toegegeven, inzake dat laatste aspect dient men een rekkelijke houding aan te nemen. De volkstribuun C. Sempronius Gracchus (fabelachtig gespeeld door Charles Laughton in zijn laatste rol) leefde in werkelijkheid vijftig jaar eerder. En oké, de vileine Marcus Licinius Crassus (meesterlijk neergezet door Laurence Olivier) was in feite een onbeduidende ex-praetor en wilde helemaal niet dictator van Rome worden. Daarbij was de slavenhandelaar Lentulus Batiatus helemaal niet zo'n goeiige opportunist als Peter Ustinov hem vertolkte (en daarmee een Oscar won). Bovendien is het kapsel van de aanbiddelijke Jean Simmons in haar rol van Spartacus' oogappel Varinia op geen enkele wijze in de Romeinse tijd te plaatsen, en datzelfde geldt voor haar aangeplakte wimpers.

Maar de rest klopt aardig. Nu ja, het is jammer dat bij de briljante veldslag tegen het eind van de film (met 8.000 figuranten), aan de horizon een vrachtwagen voorbij rijdt. Van belang is echter dat Spartacus een inhoudelijke intelligentie tentoonspreidt die ontbreekt in de hedendaagse tegenhanger Gladiator waarin voornamelijk de eendimensionale beeldtaal van commercials wordt gebruikt.

Douglas gebruikte zijn budget van 12 miljoen dollar (Spartacus was in 1960 de duurste film aller tijden) om de greep van de Koude Oorlog op Hollywood te breken. Hij liet scenarist Dalton Trumbo (die op de zwarte lijst stond) een bewerking maken van een boek door de linkse schrijver Howard Fast en gaf een heldenrol aan de zwarte acteur Woody Strode. Derhalve is het niet zonder betekenis dat de schurkachtige senator Crassus uitroept: ,,Er is al een lijst van ontrouwe burgers opgesteld!'', en evenmin dat een redevoering van hem vele citaten bevat uit speeches van Joseph McCarthy.

Kijken dus, op voorwaarde dat men de in 1991 gerestaureerde `directors cut' uitzendt. Deze is te herkennen aan de destijds gecensureerde `homo-erotische' scène tussen Tony Curtis en Laurence Olivier, wiens stem werd ingesproken door Anthony Hopkins.

Spartacus (Stanly Kubrick, VS, 1960), BBC2, 19.00-22.00u.

    • Bastiaan Bommeljé