Hoe machtige mannen denken

Alles was schokkend aan het drama met de Koersk, maar misschien nog wel het meest de onwilligheid en de leugenachtigheid van de Russische overheid. Niets om mensen geven, liegen, draaien allemaal om iets anders hoog te houden, de eigen macht, het eigen prestige, de eigen baan. Wat zijn dat voor mensen, die weten dat mannen zoals zijzelf onder water gevangen zitten en die toch níets doen om die mannen te redden? Een antwoord op die vraag zul je nooit van ze krijgen, vermoedelijk is het antwoord dat machtige mannen daar eenvoudigweg niet aan denken. Dat ze zich niet 's avonds als ze in bed liggen voorstellen hoe hun collega's op de Koersk er op ditzelfde moment aan toe zijn, dat die niet slapen, bang zijn, proberen de zuurstof te sparen als ze tenminste nog leven. Nee, zo denkt een machtige man niet. Die ligt misschien wel wakker in bed, maar omdat hij zich afvraagt hoe de schade aan het prestige van hemzelf en zijn marine zo veel mogelijk beperkt kan worden. Weliswaar roepen de kranten moord en brand, maar in de naaste omgeving van de machtige man denken andere machtige mannen net als hij. Laat die kranten maar schreeuwen. Het gaat nu werkelijk om iets belangrijkers.

Dat dat nog resten koude-oorlogsdenken waren, schreven veel commentatoren, oude communistische politiek die nog niet gesleten was. Dat klonk in een bepaald opzicht geruststellend. Ten eerste zou het dan binnenkort hopelijk wel slijten, en ten tweede betekenden die commentaren dat het typisch een probleem van hen daar was. Die Russen weer. Zo ondemocratisch. Russen worden altijd bedrogen door hun overheid. In het Westen gaat dat anders.

Afgelopen vrijdag liet KRO's Netwerk een reportage zien over de ouders van een jongetje dat op driejarige leeftijd in Californië was gestorven aan kanker van de hersenen. De ouders vertelden de ziektegeschiedenis van hun kind, wat ze geprobeerd en gewild hadden. Ze hadden het kind bijvoorbeeld geen chemotherapie willen laten geven, omdat de therapie die gebruikt werd heel agressief was, met veel bijwerkingen. Ze hadden gelezen over een Californische kliniek die heel goede resultaten bereikte met kinderkankerpatiëntjes, ze hadden zich in verbinding gesteld met de ouders van een daar behandeld kind dat op dezelfde leeftijd als hun zoontje een hersentumor had gekregen en wier zoontje nu al zes was en het goed maakte.

Maar de wet bleek voor te schrijven dat een kind niet in die kliniek behandeld mocht worden als het niet eerst chemotherapie had gehad. Dus begonnen ze daar toch aan. Het kind ging zienderogen achteruit je zag het ook op de video's die ze zelf gemaakt hadden. Het jongetje verloor gewicht omdat het constant moest overgeven, het raakte zijn evenwichtsgevoel kwijt, het zag slecht en botste tegen voorwerpen en zelfs tegen muren op, het voelde zich almaar vreselijk beroerd. Na een aantal maanden wilden de ouders met deze beproeving stoppen. Dat bleek niet te mogen: de Californische artsen hadden het recht hen uit de ouderlijke macht te ontzetten als ze hun kind onttrokken aan de therapie. Na nog een maand eiste de vader dat er een nieuwe hersenscan gemaakt werd. Dat wilde het ziekenhuis niet, maar de vader kreeg uiteindelijk zijn zin. Het bleek dat het jongetje nu niet meer één tumor had, maar dertig. Kort daarna stierf het.

De ouders – hoogopgeleide, verstandige mensen die zich steeds goed op de hoogte stelden voor ze iets deden – besloten het er niet bij te laten zitten. Ze zochten uit wat de resultaten van deze chemotherapie bij vergelijkbare patientjes had opgeleverd en kwamen tot de ontdekking dat de therapie al twintig jaar werd toegepast met vergelijkbaar slechte resultaten. Ze wisten ook wat de verzekeringsmaatschappij moest betalen aan deze therapie: vele tienduizenden dollars. Ze verschenen voor het congres. De moeder zei: als je kon kiezen, zou geen ouder voor deze behandeling kiezen. Daarom is ervoor gezorgd dat je geen keus hebt.

Ze veronderstelde dat de artsen en de farmaceutische industrie en wellicht ook enige overheidsdienaren flink verdienden aan dit alles. De voorzitter van de congrescommissie zei dat zijn commissie nog niet alles had uitgezocht, maar datgene wat tot nu toe was gevonden wees erop dat de ouders gelijk hadden.

Ook in Amerika worden de burgers bedrogen door hun democratisch gekozen vertegenwoordigers, en ook daar ten koste van mensenlevens. Er moeten farmaceuten zijn die weten dat ze een ondeugdelijke therapie toch maar mooi aan de staat en de ziekenhuizen hebben aangesmeerd. Er zijn oncologen die weten dat de therapie die ze geven niet werkt, maar wel heel belastend is voor de patiënt. Er zijn regeringsvertegenwoordigers die op een door de farmaceutische industrie betaald zeiljacht kwaad zitten te spreken over het gebrek aan openheid in Rusland.

Het verhaal van de kleine Alexander was tenminste zo schokkend als dat van de Koersk. Natuurlijk gelooft niemand dat we nooit bedrogen worden Srebrenica heeft iedereen die dat dacht uit de droom geholpen. Maar dat het zo makkelijk is voor de grote industrieën om de wereld naar hun hand te zetten, dat verstandige, goedwillende mensen als de ouders van de kleine Alexander daar niets tegen kunnen beginnen, dat een kind ijskoud wordt opgeofferd aan het grote geld stuitend is het. Koude-oorlogsdenken klinkt als iets dat af te leren valt. Geldzucht zal nooit afgeleerd worden, in Amerika niet, in Europa niet en in Rusland al evenmin.

Nu zien we de beelden van hoge Russische functionarissen die eerbiedig hun pet afnemen, matrozen die kaarsjes branden, marineofficieren die een krans in zee gooien. De rituele gebaren worden gemaakt, en dat is goed, want er is niets anders meer te doen. Maar de nabestaanden hebben nog geen zin in kaarsjes en mooie gezangen, die willen weten hoe het kan, wie dat zijn die hun zonen in een ondeugdelijk wrak naar de zeebodem sturen. Wie het zijn die hun zieke kind maanden mishandelen. Wie het zijn die tegen ons hebben gezegd dat er tienduizenden doden vielen in Kosovo en dat er daarom gebombardeerd moest worden hoewel nu blijkt dat er weliswaar veel doden gevallen zijn maar niet op die schaal. Wie zijn dat? Wie liegen en bedriegen erop los, om macht, aanzien, geld?

    • Marjoleine de Vos