Waar de duinen weer stuiven

Bij Schoorl mag het zeewater een duinvallei binnenstromen. Het traditionele gevecht tegen de branding is gestaakt. Is dat het einde van de harde kustlijn?

Er gaapt een gat in de duinen. Drie jaar geleden werd halverwege Bergen en Schoorl een opening gemaakt om zeewater enkele keren per jaar de kans te geven het brede duingebied in te stromen. Sindsdien heet het gebied De Kerf. Wie de vallei op een rustige zomerdag bezoekt, ziet achter het verdwenen stukje zeereep een plas water staan, met aan de randen daarvan heemst, een plantje dat het in een brakke omgeving goed doet. Boven het water pikken zwaluwen en een paar bontbekplevieren kleine insecten op. In het zand staan zonnebloemen, uit aangespoelde zaden, en pioniersplantjes die van zandverstuivingen houden. Het ziet er allemaal heel natuurlijk uit.

De Parnassia-vallei in de Schoorlse duinen is sinds 12 december 1997 al tientallen keren volgestroomd. Precies zoals de bedoeling was van natuurbeschermers en waterbeheerders, toen hydraulische graafmachines in totaal 130.000 kuub zand weghaalden. In het eerste halfjaar overstroomde De Kerf maandelijks bij springtij. Inmiddels is het aantal overstromingen aan het verminderen, zeggen boswachter Frans Erinkveld en projectleider Robert Graat van Staatsbosbeheer, eigenaar van het gebied. Robert Graat: ,,Per saldo komt er meer zand bij dan er afgaat. De zanddrempel tot de vallei wordt iets hoger. Het zou best kunnen dat de vallei over een tijd helemaal dichtstuift. Het is dan verleidelijk om weer een gat te graven. Maar we hebben afgesproken dat we dat niet doen. We laten de natuur met rust.''

Het ontwikkelen van De Kerf betekende een breuk met de Hollandse traditie om te vechten tegen de branding, om koste wat kost de eerste duinenrij te handhaven. Bij Schoorl wordt geen helmgras geplant om een duin vast te leggen. Hier wordt geen wilgenteenscherm opgericht om zand te vangen. Kreeg Staatsbosbeheer honderd jaar geleden tot taak te zorgen dat bewoners van Schoorl niet langer zand op hun boterham aantroffen, nu wordt het verstuiven gestimuleerd. Hier is een zeewering onklaar gemaakt. Overigens houdt de dijkgraaf van het hoogheemraadschap het laatste woord; als hij de veiligheid in het geding acht, kan hij het gat laten dichten.

Het openen van de zeereep is een uitgesproken voorbeeld van `dynamisch kustbeheer' zoals dat tien jaar geleden door Rijkswaterstaat werd omarmd: de kustlijn zal worden gehandhaafd maar tegelijkertijd krijgen zee, wind en zand meer vrijheid. Dynamisch kustbeheer is mogelijk door zandsuppleties. Het zand voor de kust dient als buffer voor de duinen, die daarmee minder worden belast. Moniek Löffler van de Dienst Weg- en Waterbouwkunde, het onderzoeks- en adviesorgaan van Rijkswaterstaat: ,,We proberen de veerkracht van het kustgebied te vergroten. Door de zeespiegelstijging is het niet verstandig om door te gaan met het bebouwen van de zeereep en deze bebouwing met een harde kustlijn te verdedigen. Zo'n kustlijn maakt kwetsbaar. We streven naar een bredere buffer.'' Uit een evaluatie van Rijkswaterstaat, vorig jaar, blijkt al dat kustbeheerders minder helm hebben geplant, minder stuifschermen hebben opgericht en ook minder vaak stormschade hebben hersteld. De duinen worden minder dijkachtig, de kust wordt wat grilliger.

Dat de Schoorlse duinen voor dit voorbeeldproject werden uitgekozen, ligt een beetje voor de hand. Nergens is het duingebied zo breed als hier, ongeveer vijf kilometer. Er is nauwelijks bebouwing. Bovendien was de zeereep bij de Parnassia-vallei altijd al zwak. Drie keer eerder in de afgelopen eeuw, in 1927, 1953 en in 1973, stortte de eerste duinenrij geheel of gedeeltelijk in om daarna weer opgekalefaterd te worden. Maar ook elders langs de kust, zoals op de Waddeneilanden, wordt zeewater toegelaten, meestal door passief beheer. Er liggen ook plannen voor Egmond en op het Zeeuwse eiland Schouwen. Ook voor het duingebied Meijendel bij Den Haag wordt gedacht aan het maken van inkepingen.

Naast het bufferen van de kustzone is het doel van de operatie-Kerf om onbekende natuurlijke processen op gang te brengen. Wat gebeurt er met een gebied als er weer zandverstuivingen mogelijk zijn, als daardoor de zoetwaterbel in de duinen dichter aan de oppervlakte komt te liggen, en als er regelmatig zout water en door schelpresten kalkrijk slib overheen gaat? Doordat jarenlang alleen de eerste duinenrij werd gehandhaafd, was de dynamiek uit het gebied verdwenen, zegt Staatsbosbeheer. De zeereep was verworden tot een gesloten, monotone waterkering, gedomineerd door kraaiheide en kruipwilg. De Parnassia-vallei ter plaatse was vernoemd naar de parnassia, maar dat plantje groeit er al heel lang niet meer.

Veel biologen zijn nieuwsgierig naar de effecten van het inlaten van zout water bij Schoorl. Robert Graat van Staatsbosbeheer: ,,De belangrijkste tendens is dat zich niet één type vegetatie ontwikkelt. Het wordt geen kwelder. Het wordt een overgangsgebied tussen zoet en zout water met een wisselende begroeiing.'' Staatsbosbeheer heeft al veel nieuwe plantensoorten kunnen ontdekken. Rondom het vloedmerk, de plaats tot waar het water is gekomen, staat zeeraket. Op de jonge stuifduinen komen zeepostelein en het zeldzame zeewolfsmelk op. Ook amsoor en zeekraal staan in de vallei, door het zoute water en het kalkrijke slib.

Bij alle tevredenheid over De Kerf fronsen de mensen van Staatsbosbeheer en vooral van de Stichting Duinbehoud, een van de bedenkers van het project, over twee kwesties de wenkbrauwen. Ten eerste doet de recreatie de rust van broedvogels geen goed. De overweldigende belangstelling kort na de oplevering is geluwd. Toen kwamen er drieduizend mensen per dag kijken. Maar De Kerf blijft een attractie. Bordjes en paden moeten de bezoekers in het gareel houden. Tweede punt van zorg is de rotzooi die De Kerf als een trechter aantrekt, zoals blikjes en flessen, verpakkingsmateriaal en visgerei. ,,Je verbaast je over wat mensen allemaal in zee gooien'', zegt boswachter Frans Erinkveld terwijl hij een plastic handschoen oppakt, vermoedelijk afkomstig van een boorplatform. Er is laatst zelfs een ijskast aangespoeld.