Racisme ingewikkelder dan gedacht

De Zuid-Afrikaanse mensenrechtencommissie publiceerde deze week een langverwacht rapport over racisme in de media. Conclusie: lokale en internationale journalisten zijn racistisch, maar toch minder dan gedacht.

Het was de laatste dag van de bijeenkomsten van de mensenrechtencommissie, in april. Niemand verwachtte nog vuurwerk, er was al genoeg geweest. Mis! Jeff Radebe, bewindsman op het tweederangs ministerie van openbare werken, kreeg het woord om namens de beide partijen waarvan hij lid is het ANC en de communistische partij - vuur te spuwen. ,,Veel beoefenaren van de journalistiek in ons land, inclusief buitenlandse correspondenten, hebben voortdurend een stereotype in hun hoofd van de Afrikaan'', aldus de minister met een verwijzing naar de roman Disgrace van J.M. Coetzee. De zwarte Afrikaan, zo zei Radebe, is in de ogen van de blanke journalist immoreel en amoreel, wild, onopgeleid, gewelddadig en gedreven door erfelijke, satanische impulsen.

Blanke journalisten zijn bijna per definitie racistisch en veel zwarte collega's laten zich door hen in de luren leggen, redeneerde Radebe. Als voorbeeld noemde hij de zwarte journaliste Lizeka Mda die in 1998 in het weekblad Mail & Guardian een venijnig stuk schreef over Thabo Mbeki toen vice-president, nu president die kritische leden binnen het ANC aan de kant zou zetten. Hoe was het mogelijk dat een zwarte Zuid-Afrikaan, een vrouw nog wel, zich keerde tegen haar eigen mensen, vroeg Radebe zich af. Daar moest meer achter zitten. Niet Mda had het stuk geschreven, volgens de minister, maar haar blanke hoofdredacteur Philip van Niekerk. Het was een blank complot.

Mda, inmiddels managing director van de Johannesburgse krant The Star reageerde woedend. ,,Voor het ANC, dat elk opstandig lid aan de kant heeft gezet, is het idee dat een zwarte vrouw voor zichzelf kan denken kennelijk een nieuwe gedachte'', spotte ze. Minister Radebe omschreef ze als ,,een stuk kauwgom, vastgeplakt aan de onderkant van de eettafel''.

Het voorval rondom Radebe en Mda was karakteristiek voor de gehele exercitie van de Mensenrechtencommissie, die vanaf het begin werd geplaagd door incidenten. Een eerste onderzoeksrapport dat vorig jaar november werd gepubliceerd, leidde tot ongeloof en hilariteit. De (blanke) schrijfster ervan, Claudia Braude, zag in bijna elke foto, elke zinswending racistische bedoelingen. De hele pers, van zwart tot blank, deed het rapport af als onzin. Daarna begon een lang getouwtrek tussen de mensenrechtencommissie en hoofdredacteuren. Commissievoorzitter Barney Pityana wilde de journalisten verplichten tot verschijning op de hoorzittingen, velen weigerden dat. De kwestie werd uiteindelijk in den minne geschikt, waarna het ANC en andere partijen, waaronder de communistische, hun vitriool mochten spuien over de `racistische pers'.

Het eindrapport dat de mensenrechtencommissie donderdag bekend maakte, is ineens weer veel genuanceerder dan was verwacht. Het rapport maakt onderscheid tussen aanduidingen met een racistische connotatie en het openlijk aanzetten tot rassenhaat. Het eerste is wel het geval in de lokale media of onder buitenlandse correspondenten in Zuid-Afrika, zo concludeert de commissie, het tweede doet zich niet voor. Voorbeelden ontbreken in het rapport en dat maakt het abstractieniveau hoog. Racisme, zo blijkt uit de tekst, is `blank op zwart': het gaat om blanke journalisten die collega's discrimineren of op een negatieve wijze over zwarte mensen schrijven. Zo zouden de welig tierende misdaad en corruptie in de samenleving altijd in verband worden gebracht met het zwarte volksdeel. Vanuit Zuid-Afrikaanse journalistieke hoek is hier tegenin gebracht dat er een logisch verband bestaat tussen zwart en criminaliteit aangezien driekwart van de bevolking zwart is en een groot deel van hen arm.

De commissie stelt ook dat blanken de media te zeer beheersen. ,,Blanken controleren de pers, bedienen de blanke belangen en reflecteren een blanke visie'', schrijft de commissie.

De Zuid-Afrikaanse pers, aangesproken op zijn rol in de samenleving, heeft ditmaal positief gereageerd op de bevindingen van de commissie. Het Forum van hoofdredacteuren zei gisteren in een reactie: ,,Na de eerdere tenenkrommende confrontaties en de dreigementen met dagvaardingen heeft dit rapport de beschuldigingen afgezwakt en bevat het daarentegen aanbevelingen die de moeite waard zijn.'' Het Forum doelt ondermeer op trainingen en bijscholing die de mensenrechtencommissie suggereert om `het racisme in de mens zelf' te bestrijden. Ook het onafhankelijke Instituut voor vrijheid van meningsuiting was vol lof over het commissierapport. Het Instituut stelt gerust vast dat het na alle ophef, ook in de ogen van de mensenrechtencommissie, kennelijk nog wel meevalt met het racisme in de media.

Het ANC heeft nog niet gereageerd op het rapport.